Opowiadania nominowane do Nagrody Fandomu Polskiego im. Janusza A. Zajdla za rok 2019

Ogłoszenie laureatów i wręczenie statuetek odbędzie odbędzie się w trakcie konwentu Opolcon 2020, który odbędzie się w Opolu, w listopadzie.

Teksty opublikowane w celach promocyjnych.

Komercyjne wykorzystanie zabronione

Dawid Cieśla

Na skaraju światów

Opowiadanie ukazało się w antologii Poznań fantastyczny. AMU.NET.100, opublikowanej przez Wydawnictwo Miejskie Posnania

Dla babci Marysi – za wspomnienia z dziecięcych lat

Dwa dni po tym, jak pękła matematyka, a świat wywinęło na nice, przyszła do nas pani Komelowa i powiedziała, że trzeba uciekać na wieś, bo z głodu pomrzemy. Wówczas jeszcze większa część mostu Świętego Rocha tkwiła w geometrii na tyle pewnie, by można nim było dojść na Łacinę i dalej na wschód, ku polom i sadowi. Po przeciwnej stronie miasto wykrzywiło się zupełnie, ani podobne do ludzkiego tworu, ciche i nieruchome.

– A jeśli nie głód, to inna zaraza – ciągnęła pani Komelowa – bo gdzieś te wszystkie truchła gnić muszą.

– Ale co też panią naszło, żeby tak przy dziecku! Jakież znów… – Ojciec łypnął na mnie, wczepioną oburącz w obrus, po czym zamknąwszy drzwi do antrejki, szeptał chwilę zduszonym basem. Zamarłam z na wpół otwartą buzią, niezdolna postąpić choćby o krok; tylko palce coraz mocniej gniotły spłowiałe płótno, jakby chcąc wycisnąć zeń resztę barwy. Wreszcie stęknęła klamka i wrócił, sam, z takim ciężarem na twarzy, że nie wytrzymałam.

– Będziemy jechać, prawda?

– Nie. – Pogładził mnie po włosach, przygarnął. – Przynajmniej nie dziś, moja Langwedocjo.

Wtulona w ojcowską dłoń, w pulchną, ciepłą pajdę, w której tonęłam od liczka po czubek głowy, wierzyłam, że da się ten zepsuty świat naprawić, że mama wkrótce wyzdrowieje, a po wakacjach pójdziemy z Zuzą do drugiej klasy, w nowych mundurkach, z kokardami w warkoczach. Byle tylko doczekać. Czułam, jak łza pełznie mi pod brodę, odrywa się, zostawiając po sobie wilgotną nić.

Był koniec maja.

* * *

Pieniądze mieliśmy od dziadka – złote polskie, marki, nawet trochę dolarów, pozawijane w gazetę, często pomięte, przemieszane.

– A jaki mnie z nich pożytek… – mówił, wręczając kolejne zawiniątka. – Chyba na podpałkę tylko, bo już ani czego dobrego nie kupisz, ani… Ech, wszystko diabli wzięli!

Odkąd pamiętam, dziadek jeździł rozklekotaną syreną 105, był postury tyczki i nijak nie szło po nim poznać, że jadał pod kryształowymi żyrandolami w najlepszych poznańskich restauracjach. Mieszkał parę ulic od nas, na rogu Głogowskiej i Strusia, w dwóch pokojach z antresolą, gdzie wśród klunkrów i pudeł z książkami stał globus – wielki jak dynia, z sygnaturą Freytag & Berndt wybitą w mosiężnej obejmie. Jeszcze zanim nauczyłam się czytać, wodziłam palcem po usianych maczkiem kontynentach, dziadek zaś odcyfrowywał kolejne nazwy.

– A tamte plamki?

– Wyspy Zielonego Przylądka.

– A tu?

– Francja.

– Ale tylko ten kawałek?

– Hm, zapewne jakiś Rodan czy Langwedocja…

– Langwedocja! – Aż klasnęłam. – Jak ładnie! Pojedziemy tam? Langwedocja musi być taka piękna…

– Wpierw troszkę dorośnij, moja mała Langwedocjo, bo to okropnie daleko.

Wiele lat później, gdy studiowałam model Łukaszewicza–Basova dla zachodnich węzłów NET-u, wspomnienia owych zabaw z dziadkiem wracały niemal żywe, szarpiąc już dawno pordzewiałe we mnie struny. Przy Tuluzie odłożyłam ołówek na bok, wpatrzona w szereg cyfr i symboli. Jeżeli rozwarstwienie istotnie miało postępować wykładniczo wraz z mocą obliczeniową unitu, to francuski Paul Sabatier, liczący dwakroć tyle rdzeni co nasz Mickiewicz, z powodzeniem mógł połknąć kawał kraju od Montpellier do Zatoki Biskajskiej. Pewnie w tamtejszej matematyce też zostało coś z człowieczeństwa, przetrwały nieliczne mury zamków, ruiny klasztornych wież, a gdzieniegdzie wciąż kwitła lawenda. Jednakże był to już świat pod obcym niebem, ani trochę bliższy czy bardziej namacalny niż księżycowe morza i równiny. Ot, moja piękna Langwedocja.

* * *

W lutym mama zmarła, życie zaś – wbrew woli, mimo buntu i przepłakanych nocy – potoczyło się dalej. Zostaliśmy w mieście. Prócz nas na Szczanieckiej mieszkało raptem kilka rodzin oraz – nie licząc wdowy po panu Kaczmarskim i doktora Kleina –kilku samotnych szajbusów. Niekiedy przychodził ktoś obcy, wracali też starzy sąsiedzi, lecz dławieni milczeniem ulic, gnieceni ciążącą wszędzie pustką, ponownie odchodzili lub zabierała ich matematyka.

– Daj im Boże lekką drogę – mawiano o zaginionych. – Byle po ludzkiej ziemi.

Po prawdzie Łazarz zachował sporą część formy, ale i tu wystarczyło wejść w bramę, skręcić nieopatrznie, przeciąć park czy podwórko, by kształty poczęły giąć się i pęcznieć, a powietrze nabierało innego smaku. Niektórzy zresztą szli z własnej woli. Bywały dni, kiedy sama pragnęłam popędzić jak najdalej, zachłysnąć się obcym światem i przepaść w jego bezkresie, nie patrząc wstecz; tylko ojca było mi żal.

– Wiesz, za każdym razem tak mnie ściska, w środku tak… – Urywał w pół słowa, gryzł wargi. – Pamiętaj, że mam tylko ciebie, mała Langwedocjo.

– Wrócę, tato – zapewniałam bardziej siebie niż jego. – Obiecuję, że zawsze wrócę.

Ojciec musiał się domyślać, że właziliśmy w krzywiznę, jeszcze zanim Romek znalazł oko i wszystko wyszło na jaw. Cóż, matematyka była naszą codziennością, dorastaliśmy wśród jej tworów, trącaliśmy patykami, próbowaliśmy. Za pierwszym razem ledwo oparłam stopę pod wieżą przy Grunwaldzkiej, ledwo poczułam chłód bijący od rdzawoburego monolitu, wilgoć i gorycz na czubku języka, a tak mną zatelepało, że prawie upadłam. Chłopaki piali ze śmiechu. Potem szło lepiej, choć Stary Grunwald nadal budził lęk – tamtejsze fasady lite i bezokienne, gzymsy jakby lane ze szkła, każda bryła i cień przypominały, jak inna jest owa przestrzeń, łamały się wraz z geometrią, przenikały wzajemnie. Najgorsza jednak była cisza. Byle krok potrafił krzesać echa; głos niosło mocniej niż w studni, dlatego też z początku mówiliśmy rzadko i tylko szeptem. Tak jak wtedy.

– Myślicie, że ktoś tam żyje? – Adrian skinął w głąb ulicy, gdzie kształty i kolory zlewały się w jedną masę. – Że ktoś tu może…

– Przestań. – Dreszcz przebiegł mi po plecach aż do karku.

– Co, Hanka, peniasz się?

– Sam się peniasz.

– To chodźmy.

Spojrzałam na Romka, wpatrzonego w dal, z rękami w kieszeniach, w przydużych lenonkach na nosie.

– Chodźmy. – Wyszczerzył się i ruszył przed siebie. – Najwyżej licho nas weźmie i już…

* * *

Oko było pierwszym przedmiotem, który wynieśliśmy z matematyki. Leżało na chodniku wśród gruzowiska, nie większe od futbolówki, nadtłuczone, brudne od pyłu i aż dziw, że Romek je podniósł, zamiast po prostu minąć czy kopnąć. Obejrzał z każdej strony, przetarł rękawem, po czym przysunął do twarzy i cofnął się, jakby go poparzyło.

– Ożeż kurwa… – Spojrzał ponownie. – To chyba jakiś pieprzony żart…

Po chwili, gdy przyszła moja kolej, też zaklęłam, nie szczędząc słów.

W kuli znajdował się otwór wielkości pięciozłotowej monety, biegnący na wylot wzdłuż osi; przez niego zaś prześwitywał inny świat. Niby ta sama ulica, te same bryły ścian, kominów, wykuszów, ale tam, po drugiej stronie, aż tłoczno było od aut i tramwajów, lśniły sklepowe wystawy, migotały szyldy, a po chodniku – tuż przede mną, na wyciągnięcie ręki – spacerowali ludzie.

– Widzieliście, w czym oni chodzą? – mruknęłam, otrząsnąwszy się z pierwszego szoku. – I te litery jakieś takie…

– Pokaż.

Romek patrzył dobrą minutę, krzywiąc przy tym usta, jakby coś go bawiło.

– Co za różnica… – Obrócił przedmiot w dłoniach. – To musi być warte fortunę.

* * *

Im głębiej weszło się w matematykę, im dłużej człowiek weń tkwił, tym trudniejszy był powrót. Tam miasto gubiło kształt, a krok wstecz mógł nadal prowadzić w nieznane, w przestrzeń wyzbytą wszelkiego kierunku, symetrii. Stamtąd też wynosiliśmy najlepszy towar.

Nie wszystko szło na handel. Adrian na przykład za nic nie chciał oddać swoich Sum Lema, o których przynudzał, gdy tylko nadarzyła się okazja.

– Summa technologiae to już zupełnie inny zbiór, mówię wam! Niby pomysł podobny, ale Summa historiae czy Summa oeconomiae to jednak bardziej filozofia, a tam…

Romek wolał bigbit i ostre gitarowe granie. Sama chętnie pożyczałam niektóre taśmy; wieczorami puszczaliśmy 10 w skali Beauforta z winylu Czerwono-Czarnych¹, odkręcony na pełny regulator Klenczon z Walickim i Kosselą zagłuszali ciszę. Przy muzyce – nawet tej obcej, z najdalszych dróg, z wnętrza matematyki – łatwiej było milczeć; udawać, paląc ćmika na spółę, że wszystko nam jedno, czy kolejnego dnia znów posłuchamy rock and rolla, czy będzie przy kim usiąść. Tylko raz, po którymś z rzędu longplayu, po piwie i paczce carmenów, Romek powiedział na głos to, co czytałam w jego oczach, ilekroć żegnaliśmy się przed Grunwaldzką czy koło parku.

– Wiesz, że kiedyś nie wrócę.

Wbiłam wzrok w nieruchome ramię adapteru.

– Wiem.

– Albo się w końcu zgubię, wlezę gdzieś albo sam…

– Wiem. – Chciałam mówić, wyrzucić całą gorycz i strach, lecz słowa grzęzły gdzieś między krtanią a językiem. – Ja… Późno już, będę zaraz szła.

W podobnych chwilach przeklinałam matematykę za wszystko, co nam odebrała, co z nas wydarła; za każdą próbę odejścia i każdy powrót. Byliśmy nią przesiąknięci, spragnieni inności, tak że pozostawało nam tylko brnąć coraz głębiej, zanurzać się w obcym świecie do ostatniego tchu. Romek miał rację – pewnego dnia któreś z nas nie wróci.

* * *

Moimi pierwszymi klientami była para naukowców z Poczdamu. Chcieli coś mierzyć w co bardziej wypaczonych częściach miasta, płacili sto marek na dzień i wyglądali niczym roboty z książek Lema, obwieszeni blaszaną aparaturą z antenami, z szeregiem diod i pokręteł. Cały rynek gapił się na te dziwadła, jak łażą od budy do budy, uśmiechnięci pod wypomadowanymi wąsami, machając rękoma w pokracznej pantomimie. Ni w ząb nie szło ich zrozumieć. Dopiero pani Dzidka, od której kupowałem pyry i kapustę, oraz która – jak się okazało – szwargotała po niemiecku lepiej niż rodowity szkieber, w końcu pomogła.

– Panowie szukają kogoś, kto by ich zabrał… – Skinęła w stronę parku Wilsona, ku bryłom rosnącym nad dachami czynszówek. – Mówią, że trzeba będzie pójść dwa razy, jutro też.

– Za ile?

Usłyszawszy sumę, wciągnęłam powietrze tak gwałtownie, że przybyszom drgnęły brwi.

– Alles gut?

– Gut, gut. Proszę im powiedzieć – odchrząknęłam, zwracając się do pani Dzidki – że możemy ruszać od razu.

Ostatecznie konieczne były trzy wyprawy, bo sprzęt źle odbierał, mimo ciągłego strojenia i regulacji. Nieprzerwany szum, trzaski i pisk w jednym z instrumentów brzmiały trochę jak radio, gdy kiedyś próbowaliśmy złapać Trójkę wewnątrz matematyki. Niemcy marszczyli czoła; pochyleni nad trzeszczącą wściekle puszką kręcili głowami i mruczeli do siebie pod nosem. W zlepkach zdań wyłapałam kilkakrotnie powtórzone „net einhundert”, raz też padł „Mickiewicz” – z przydługim akcentem, nazbyt zmiękczony – choć wówczas owe słowa znaczyły niewiele, majaczyły w mej pamięci zatarte czasem, ledwo wyraźne. Jak na fotografii Michała.

* * *

– Michał Ostrowski. – Wyciągnął rękę, uprzednio wycierając ją o dżinsy. – Przepraszam, ale ten upał…

– Jasne. Hanka.

Musnęliśmy się w ni to uścisku, ni dotyku. Dłoń miał wciąż wilgotną, chudszą od dziadkowej.

– Chciałbym dotrzeć na Uniwersytet, na Wydział Maszyn Kwantowych. Bodajże przy Wieniawskiego…

– Koło Zamku? Niestety. – Pokręciłam głową. – Przykro mi.

– Zapłacę…

– Tam jest pętla. Nie da się przejść przez ulicę. To znaczy da się, tylko że znów na tę samą stronę, chociaż też nie do końca, a poza tym, hm… W każdym razie nic z tego.

Potarł twarz, przykurczony jakby coś w nim zwiędło. Miałam wrażenie, że przewieszona przez ramię torba wygnie go i złamie wpół.

– Z daleka pan jechał?

– Z Krakowa. Cztery dni – dodał, widząc moją minę. – Trochę koleją, ale za Kaliszem trzeba po polach albo lasami…

Westchnęłam.

– Dobra, najpierw możemy pójść do Świętego Marcina. Sam pan się przekona. A stamtąd, cóż, zobaczymy…

* * *

Święty Marcin – przynajmniej opodal Zamku – był granicą; giął przestrzeń, zwijał ją i plątał w precel. Lubiłam ten widok. Siadywaliśmy koło Paderewskiego, ja na schodach, Romek na chodniku – byle bliżej ulicy – i patrzyliśmy na chaos form po drugiej stronie, szukaliśmy wzrokiem coraz to dalszych płaszczyzn, ich krańców i załamań.

– Zobaczysz. – W głosie Romka brzęknęła tęskna nuta. – Kiedyś tam przejdę.

Sięgnął po kolejne jabłko, wgryzł się w bladozielony owoc. Dla mnie były zbyt kwaśne.

– Aha. Ciekawe.

– Zobaczysz.

Podniosłam ogryzek i rzuciłam – przez chwilę frunął nad spękanym asfaltem Świętego Marcina, gdy wnet targnęło nim, szarpnęło w bok i zniknął, by tchnienie później plasnąć kawałek od nas, tuż przy krawężniku.

Wzruszył ramionami.

– Znajdę drogę.

Wyobraziłam sobie Romka, krok po kroku niknącego pośród tworów matematyki, kruchego niczym owad wobec masywnych brył, kolosów niemal wrośniętych w niebo.

– Boisz się czasem? – spytałam.

– Czego?

– Nie wiem, czegokolwiek. Kiedy chodzisz sam po mieście…

Zdjął okulary, przetarł.

– Hm, czy to strach… – Obracane w dłoniach lenonki skrzyły w słońcu bladym złotem. – Raz czy dwa myślałem, że słyszę jakieś głosy, dzwonek bimby, psi skowyt. Jakby za najbliższym rogiem, tuż zza winkla. Ale ulice zawsze są puste, tak samo ciche i martwe. – Wykrzywił wargi, po twarzy przemknął mu cień. – Tu nawet pierdolonych ptaków nie ma. Może rzeczywiście wszystkich szlag trafił, leżą gdzieś i gniją, a to tylko echa…

– Przecież nie wierzysz w duchy.

– Niby nie… – Potarł szkła rąbkiem koszuli i na powrót założył. – A ty? Czegoś się boisz?

– Głodu – odparłam, dodając po chwili, jakbym szukała usprawiedliwienia: – Ale to przez babcię.

* * *

Zostało mi z nią zaledwie kilka wspomnień, zlanych w jeden nieostry obraz, w kolory i zapachy, których nie sposób odróżnić. W owych zlepkach nawet twarz babci ginęła, bardziej przypominając czarno-białą fotografię z albumu dziadka niż żywą istotę. Gdy odeszła, byłam na tyle mała, by wbiegać pod stół i wczepiać się w fałdy maminej sukienki, gdzie nie mogło sięgnąć nic prócz jej dłoni. Lęk przed tym, że i mnie coś porwie z tego świata, był silniejszy niż żal. Zupełnie odwrotnie niż dzisiaj.

Pamiętam tyle, że babcia gotowała najpyszniejszą parzybrodę na Łazarzu, potrafiła śpiewać z lekkością diwy i nigdy nie wyrzuciła choćby czerstwego okrucha.

– Kiedyś tęskniłam za tym chlebem tak bardzo, że serce by mi pękło, jak bym miała go teraz marnować – tłumaczyła, gdy pytałam.

– I co wtedy robiłaś babciu? Jak byłaś taka głodna?

– Śpiewałam, mała Langwedocjo. Wypełniałam brzuch piosenką i od razu robiło się lżej.

W tych słowach, w głaszczącej mnie dłoni i w spokoju, z jakim mówiła, ukryty był ból, odległy i ledwo dostrzegalny dla dziecięcych oczu, choć trwale ciążący na barkach staruszki. Wtedy znałam raptem dwie krótkie przyśpiewki i obawiałam się, że mogą nie wystarczyć, gdyby zabrakło jedzenia; lata później dręczyła mnie wizja tułaczki o resztce sił, ssącego żołądka i czerpania wody z kałuż w sercu przenicowanego miasta.

Babcia przepowiedziała też kres naszego świata – po prawdzie ani trochę proroczo i nie w sensie ścisłym, ale i tak się sprawdziło. Siedziałam jej wtedy na kolanach, udając, że również czytam.

– Patrzeć tylko, jak czort nas wszystkich weźmie przez całe to ustrojstwo! – Prychnęła, szeleszcząc kartami „Dziennika”. – I prędzej mnie w piachu pogrzebią, niż żebym miała złamany grosz dorzucić, skaranie…

Pośrodku strony, między kolumnami drobnego tekstu wydrukowano zdjęcie – troje mężczyzn w odcieniach czerni i bieli majstrowało przy maszynie zbyt wielkiej, by objął ją kadr. Nad plątaniną kabli, nad rzędami lamp, guzików i pokręteł widniało kilka liter, chudych i prostokątnych.

– Aaa… – Próbowałam je złożyć, sunąc palcem po fotografii. – Myy… Hm…

– U – podpowiedziała babcia. – Amu kropka net kropka sto. Też mi wymyślili! Uczeni wielcy, doktorowie, a po polsku nie potrafią…

* * *

– Przejdźmy na ty – zaproponował Michał, mnie zaś było wszystko jedno. Wyglądał na wczesną czterdziestkę, z łapkami zmarszczek wokół oczu, z siwymi nićmi w czuprynie i brwiach; mówił mało, natomiast pytał jak najęty. Matematyka fascynowała go do reszty – przyglądał się jej, chciał wiedzieć, jak działa, czym jest. Rozkładałam ręce.

– My tu tylko żyjemy. Czasem ktoś coś znajdzie, coś zobaczy, ale to niewiele zmienia… – stanęłam, patrząc w głąb ulicy, na cień pod wykuszami, na plamy światła i bruk. – Ostrożnie, idź za mną, po tej stronie.

Też się rozejrzał.

– A jednak widzisz więcej. Szósty zmysł?

– Lata praktyki. Powiedz – tym razem ja zapytałam – po co właściwie chcesz iść na Uniwersytet?

– Szukam kogoś.

Przeszliśmy parę kroków w milczeniu, w ciszy, od której gęstniało powietrze.

– Miasto jest martwe – powiedziałam w końcu. – Tutaj czy tam, wszędzie ta sama pustka.

– A przedmioty?

– Co przedmioty?

– No te, które przynosicie. Dziwadła niby z księżyca, pocztówki z niestworzonych miejsc, książki… Nawet w Krakowie można kupić.

– One… – Zawahałam się. – Po prostu leżą, nie wiem, jakby…

– Ktoś zgubił? Zostawił? Czy może zawsze tam były, od początku zużyte, przetarte tu i tam?

– Czego ty chcesz…

– Skąd światło w domach? – nie pozwolił mi dokończyć. – Rzekomo wasz Ostrów Tumski tak wywinęło, że dwóch metrów nie idzie przejść. Elektrowni od lat nikt na oczy nie widział, ale prąd jest, woda w rurach płynie. Wytłumacz więc… – Urwał, widząc moją minę.

– Naprawdę myślisz, że nie zauważyliśmy? Że nie chciałabym…

– Przepraszam. – To, co w nim tak gwałtownie wezbrało, zdążyło ulecieć, pozostawiając wstyd i zmęczenie. – Widzisz, ja… Pokażę ci coś.

– Nie tutaj.

Usiedliśmy ulicę dalej, przy torach, tuż za Dworcem Zachodnim. Wyrastająca z gmachu wieża – pazur czerni wbity w niebo – rzucała przyjemnie chłodny cień.

– Popatrz. – Michał podał mi kawałek papieru – gazetowy wycinek wielkości dłoni, sfatygowany, z pomiętymi rogami. – To odbitka, trochę niewyraźna… Poznajesz?

Większą część karteluszka zajmowało zdjęcie o kiepskim kontraście, ciemne i miejscami nieostre; mimo to od razu rozpoznałam maszynę w tle, widoczne w rogu litery „AMU.N”, obcięte przez kadr.

– Adam Mickiewicz. Nasz unit. Ponoć to przez nie.

– Przyjrzyj się.

Wytężyłam wzrok. Musiało minąć dobrych parę minut, nim zobaczyłam, choć stał na pierwszym planie, między drobną kobietą a starcem wspartym na lasce – już zupełnie siwy, z czołem przeciętym bruzdami zmarszczek, bardziej żylasty i wysuszony, ale wciąż on – ten sam Michał Ostrowski, który siedział obok mnie przynajmniej dwadzieścia lat młodszy.

* * *

Było ich w sumie dziewięćdziesiąt osiem, każdy o przynajmniej stu rdzeniach, a wszystkie – na przekór prawom fizyki i wbrew dzielącym je kilometrom – połączone w jedną maszynę, w kwantową sieć tysięcy qbitów. Stan splątany – takiego terminu używali naukowcy, choć nikt do końca nie rozumiał mechanizmu, nikt nie potrafił wyjaśnić, jak to właściwie działa. Od skonstruowania ostatnich unitów do ich uruchomienia upłynęło ponad pięć lat testów i kalibracji, a wraz z kolejnymi odczytami, z piętrzącą się stertą raportów narastały wątpliwości. Niektórzy twierdzili nawet, że NET.100 to zwykła szmucha, zagraniczny przekręt na wyłudzenie pieniędzy. Tyle powiedziała Michałowi Anna.

– Telefonowała dzień przed tym, jak mieli włączać. – Pokiwał głową, przytakując własnej opowieści. – A potem świat się rozsypał i porwał Ankę ze sobą.

– Kochałeś ją? – wypaliłam, nim zdążyłam pomyśleć, ale Michał tylko się roześmiał.

– Oczywiście. To moja siostra.

Przyjrzałam się raz jeszcze kobiecie z fotografii, w swej kruchości i miękkich rysach nijak niepodobnej do brata. Ponownie przeczytałam też podpis pod zdjęciem: Pracownia Maszyn Kwantowych obchodzi setną rocznicę utworzenia Uniwersytetu.

– Ile to lat od teraz?

– Dwadzieścia parę. Będę dziadkiem po sześćdziesiątce, ech…

Przygryzłam wargi, szukając właściwych słów.

– Słuchaj… Tu można znaleźć różne rzeczy. Sam mówiłeś – książki, pocztówki, bzdety dziwaczne jak wszystko wokół. Gdyby jednak okazały się dziełem przypadku, zwykłym chaosem…

– Jak to sprawdzisz?

– A ty? Skąd wiesz, czy ta gazeta w ogóle zaistnieje? Albo czy kawałek stąd nie leżą podobne, tylko z kimś innym zamiast ciebie? No i skąd się niby wzięła? Wehikuł czasu?

– Więc co? – W pytaniu było więcej goryczy niż gniewu. – Lepiej się poddać?

– Po prostu… – westchnęłam. – Może tak być, że to zdjęcie nic nie znaczy.

– Może tak być… – powtórzył jak echo, po czym wstał. – Ale co to zmienia…

Rozumiałam Michała. Też bym szła, za byle cieniem nadziei gnałabym ile tchu, lecz łatwiej szafować własnym losem, niż prowadzić innych na zgubę; na drogi, z których nie było powrotu, nie bez ceny.

* * *

– Matematyka… – Adrian pierwszy użył tego słowa; wypluł je, jakby skwaśniało mu w ustach. – To wszystko jest pieprzoną matematyką, niczym więcej.

Siedzieliśmy pod Okrąglakiem, czekając na Romka. Mijała druga godzina, a ja zdążyłam wypalić prawie pół paczki.

– Znowu się fantastyki naczytałeś. – Wypuściłam wstęgę dymu. – Kolejny Lem?

– Przenicowana Moskwa² Strugackich. Co prawda pomysł podkradli, ale i tak…

– Opowiedz.

Chciałam, żeby mówił; by wypełnił ciszę czymkolwiek więcej niż oddechem.

– Jest taka teoria, właściwie zjawisko… – Wyciągnął papierosa, zapalił. – Efekt obserwatora. Chodzi o to, że sam akt obserwacji zmienia obserwowaną rzecz. Ot tak, z jednej rzeczywistości w drugą.

– Przecież wciąż na coś patrzymy.

– Nie o to chodzi… Trzeba jakby z zewnątrz, spoza układu. Były eksperymenty.

– No i?

– No i pomyśl, gdyby wziąć jakąś część świata, jakiś fundament, powiedzmy strukturę przestrzeni czy zwykłą geometrię…

– Zaraz – przerwałam, czując, że się gubię. – A ten obserwator?

– Właśnie – zaciągnął się. – Według Strugackich proces wcale nie musi być świadomy. Wystarczą liczby, suma zer i jedynek jako system nadrzędny. Taki jakby model.

– Maszyna… – Powiodłam wzrokiem po tafli ścian, po wyszczerbionych dachach kamienic, za którymi rósł Uniwersytet. – Myślisz, że ktoś mógł to zaplanować?

Strzepnął popiół, przez chwilę wpatrując się w tytoniowy żar.

– Może. Ale prędzej uwierzę w przypadek.

– Jak niby?

– Zwykłe prawdopodobieństwo. W obwodach tych kwanciaków – machnął w stronę uczelni – mogą istnieć całe wszechświaty, obce fizyki. Gdyby choć jeden cykl zrodził taką matematykę, że wykraczałaby…

– Kurwa… – Poderwałam się, kątem oka łowiąc ruch na rogu Fredry. – Zabiję durnia!

Romek szedł powoli, zgarbiony i bez okularów. Utykał na lewą nogę.

– Miało być pięć minut, do cholery!

– Daj spokój. – Usiadł, pomasował łydkę. – Nie teraz.

Przełknęłam kolejne przekleństwo, zbyt wściekła, by wydusić cokolwiek innego. Adrian zdawał się nieprzejęty.

– Sypiesz się, chłopie. – Poczęstował Romka fajką. – Co tak długo?

– Tam można przejść. To znaczy niby jest droga, ale…

Dopiero gdy Romek próbował zapalić, spostrzegłam, że dłonie trzęsły mu się jak w delirium.

– Ale?

Pokręcił głową.

– Musiałbyś zobaczyć. Tam się coś kończy, wywija, jakby do wewnątrz… Nie wiem. Nawet pojęcia nie mam, jak to nazwać.

– Matematyka – mruknęłam pod nosem, smakując krótkich sylab. Pasowało.

* * *

Po kilku słowach pożegnania, krótkich i urywanych, Michał sięgnął do torby.

– Gdyby rzeczywiście świat miał się kończyć na tym jednym… – Wręczył mi zdjęcie. – Nie bardzo mam komu zostawić…

Skinęłam, przyjmując złożony wpół karteluszek.

– Każda droga dokądś prowadzi – dorzucił jeszcze i odszedł, po paru krokach wchłonięty przez mrok w bramie. Według Romka ta czerń – z zewnątrz matowa, jednolicie nieprzenikniona – z każdym metrem nabierała kształtu i faktury; była lepka, pchała się w nozdrza i wpełzała pod powieki. Prosił, bym nigdy tam nie szła, bym przyrzekła na wszystko, co mi drogie.

– Po drugiej stronie nie ma dla nas nic – powtarzał, gdy pytałam. – To nie nasz świat.

Nie chciał powiedzieć, dlaczego wtedy biegł co sił, aż ścięgno się poddało; nie próbował też ponownych wypadów, szukania kolejnych dróg. Jakby coś go tam złamało, wyżęło z woli i charakteru; jakby nigdy nie wrócił.

Usiadłam pod ścianą, na skraju światów, wciąż trzymając w dłoni fotografię. Zastanawiało mnie, czy jest prawdziwa; czy Michał Ostrowski, Anna, Pracownia Maszyn Kwantowych i litery AMU.NET.100 na cielsku maszyny to nic prócz szumu – twór przypadkowych zmiennych, wypadkowa chwili. Podobnie jak każde wspomnienie, czas przeszły i przyszły, jak to miasto i krzywiąca je przestrzeń – mogli być zwykłą ułudą.

– Ale co to zmienia… – wspomniałam słowa Michała i podniosłam się. Pora wracać do domu.

Autor okładki: Mariusz Kula

Przywołane utwory i twórcy są wytworem alternatywnego świata autora i nie pokrywają się całkowicie z rzeczywistością. [wróć]

Tytuł nie istnieje w naszej rzeczywistości, ale istnieje w rzeczywistości wykreowanej przez Autora. [wróć]

Krzysztof Matkowski

Siej kwiaty, zbieraj ogień

Opowiadanie ukazało się w antologii Dragoneza, opublikowanej przez Fantazmaty

Dzieciństwo powinno mieć smak czereśni, ale kiedy wspominam swoje, na języku czuję tylko popiół. Moje pierwsze wakacje u rodziny ze Wschodu chrzęszczą między zębami jak piach. Gorycz staje w gardle, dym pali płuca. Przeszłość jawi się niczym krajobraz po wojnie, a ja muszę iść między ruinami i z wszechobecnego pyłu rzeźbić pomnik smoka.

Poznałem go dwadzieścia lat temu. Był czerwiec, ledwo odebrałem swoje pierwsze świadectwo. Czerwonego paska nie było, więc bałem się, że czeka mnie kara. Ojca jednak nie obchodziły moje oceny. Powiedział tylko „wsiadaj” i cały dzień tłukliśmy się fiatem bez klimatyzacji na drugą stronę kraju. Wpadający przez okna upał chłostał nas po twarzach niczym oddech ziejącej ogniem bestii. W radiu leciało „Co ty tutaj robisz”, marzyłem o lodach i zimnej coli.

Do Zaboża dotarliśmy wieczorem. Dom rodziny znajdował się z dala od reszty wsi, pod lasem. Ojciec przedstawił mnie krewnym, po czym poszedł chlać z bratem nad rzeką; rano, kiedy się obudziłem, już go nie było.

Były za to: uścisk twardej dłoni wujka Konrada, zapach smażonej przez ciotkę Karolinę cebuli, piskliwy głos siedmioletniego Janka, piegowata twarz mojej rówieśniczki Sary i smak czerwonych marlboro, które wypaliłem na spółę z dwa lata starszym ode mnie Michałem. Pamiętam to – ale nie czuję, nie widzę, nie słyszę. Jakbym znał słowa, ale nie rozumiał ich znaczenia. Jakbym oślepł i zapomniał kolorów.

Smok daje i smok zabiera.

Dowiedziałem się o nim po tygodniu, gdy siedzieliśmy na drzewach – ja z Sarą na czereśni, Michał z Jankiem na wiśni – i toczyliśmy wojnę, plując w siebie pestkami. Jak zwykle przegrywałem.

– Dobra, to się już robi nudne – powiedział Michał. – Wojtek w ogóle nie trafia.

Postanowiłem udowodnić, że się myli. Zrobił unik, pestka minęła go o pół metra. Odpowiedział kontratakiem – próbowałem się uchylić, ale i tak oberwałem, a w dodatku spadłem z drzewa. Kolejne siniaki do kolekcji.

– Ale z niego fajtłapa – pisnął Janek.

Wszyscy troje byli ode mnie lepsi. Pod każdym, liczącym się dla ośmiolatka, względem.

Sara stanęła w mojej obronie:

– Weźmy go, no wiecie, na polanę.

Chłopcy spojrzeli po sobie. Zaczęli coś dukać, że nie wolno o tym mówić. Usiłowałem z nich wydusić, o co chodzi z tą polaną – bezskutecznie. Michał zamknął usta na niewidzialny kluczyk i wyrzucił go za siebie; Janek poszedł w ślady brata. Sara, choć jako jedyna była mi przychylna, również milczała.

Dręczyłem ich przez kolejny tydzień. Potem wujek z ciotką pojechali do miasta. Michał kazał mi przysiąc, że nikomu nie zdradzę tajemnicy.

– Jak się wyda, to tata nas zabije – powiedział. – A wtedy my zabijemy ciebie.

To były mocne słowa jak na dziesięciolatka. Przysiągłem z pełną powagą, że się nie wygadam, i ruszyliśmy do lasu. Sara zawiązała mi chustę na oczach, żebym nie widział drogi. Starałem się polegać na innych zmysłach. Śpiew ptaków, szum drzew, trzask suchych gałęzi – nic charakterystycznego. Woń igliwia… którą stopniowo zastąpił zapach dymu. Chwilę po tym, jak go poczułem, pozwolili mi spojrzeć.

– Oto nasz smok – oznajmił uroczyście Michał.

Staliśmy na skraju polany. Miała kształt owalu i powierzchnię przeciętnego mieszkania w bloku. Jedyne, co wydało mi się w niej dziwne, to kolor. Brakowało zieleni. Dominowała czerwień niskich kwiatów; kępki trawy były pożółkłe, wyschnięte.

– Gdzie? – zapytałem i pociągnąłem nosem. – Czy gdzieś tu się pali?

– To on tak pachnie – poinformowała Sara, po czym chwyciła moją rękę. – Chodź, nie bój się.

Chciałem jej odpowiedzieć, że nie wiem, czego miałbym się bać, ale pociągnęła mnie na środek polany. Przez chwilę nic nie czułem.

Potem smok mi się objawił: w ustach poczułem dym, w płucach ogień, w oczach łzy.

To było jego powitanie.

* * *

Gorzki posmak zniknął, oddychanie już nie bolało, tylko łzy wciąż płynęły. Przestały dopiero wtedy, gdy wujek dał mi mocnego klapsa.

– Weź się w garść, chłopie. Duży już jesteś, nie?

Czułem się mały i chciałem do mamy. Ale zagryzłem zęby, nic nie powiedziałem.

Byliśmy sami w ciemnym garażu. Kucał przede mną: wielki, zarośnięty, ogorzały od słońca mężczyzna. Bałem się go, bałem się wszystkiego. Minuta spędzona na polanie coś we mnie wypaliła.

– Słuchaj, Wojtek… To, czego dzisiaj doświadczyłeś, to nasza tajemnica. Nasza, czyli moja, ciotki i twoich kuzynów. Wszystkich, którzy mieszkają w tym domu. Nikomu innemu nie możesz o tym powiedzieć. Nawet rodzicom. A wiesz dlaczego? Bo ci nie uwierzą. Powiedzą, że smoki nie istnieją. Ale ty wiesz, co dzisiaj czułeś.

Wiedziałem, że nigdy więcej nie chcę tego poczuć – tamten ból był jak przebłysk piekła.

– Jutro pójdziesz tam ze mną i wszystko ci wyjaśnię – powiedział wujek Konrad.

Znałem ten ton. Ojciec brzmiał identycznie, gdy się gniewał. Nie oponowałem – pośladki wciąż piekły po klapsie.

W nocy nie mogłem spać. Modliłem się, ale Bozia nie słuchała.

Następnego dnia powlokłem się za wujkiem, który przez całą drogę wskazywał mi charakterystyczne znaki, żebym zdołał później sam tam dotrzeć. Pusta dziupla, spróchniały krzyż, zardzewiała podkowa na gałęzi.

Poczułem dym. Chwilę później zatrzymaliśmy się na skraju polany, jeszcze wśród drzew.

– Znalazłem go lata temu – oznajmił wujek. – Myślałem, że mnie zabije, ale on mnie zmienił. Nie mówił słowami, więc trochę minęło, zanim zrozumiałem, kim jest. Ale chodź, kucnij i popatrz. – Wskazał najbliższy kwiat. – Widzisz w nim coś wyjątkowego?

– Jest trochę czerwony, trochę żółty…

– Przyjrzyj się.

Dostrzegłem, że łodyga rozwidla się tuż nad ziemią na siedem odrośli, z których każda zwieńczona była koroną: kwiatem o postrzępionych płatkach w odcieniach czerwieni, żółci i pomarańczu. Zwróciłem też uwagę na kolce. Podzieliłem się z wujkiem moimi obserwacjami.

– Brawo – pochwalił. – Gdybyś jeszcze trochę je przestudiował, zauważyłbyś też, że po jednej stronie kwiaty mają wyższe płatki. I gdybyś policzył kolce na każdej z tych roślin, wiedziałbyś, że jest ich zawsze dziesięć. Ale nie martw się. Mnie zajęło miesiące, zanim rozpoznałem, z czym mam do czynienia.

Odchrząknął i zmienionym głosem zacytował:

– Oto wielki smok barwy ognia, mający siedem głów i dziesięć rogów, a na głowach jego siedem diademów.

Nic mi te słowa nie mówiły.

Wujek, jakby czytał w moich myślach, dodał normalnym głosem:

– Pewnie jeszcze nie kojarzysz tego wersetu, ale w przyszłości usłyszysz wiele jego interpretacji. Jakkolwiek by je rozumieć, to będą tylko słowa. Słowom nie można ufać, Wojtek. Zapamiętaj to do końca życia.

Zapamiętałem na kilkanaście lat, potem zapomniałem.

Tego dnia długo jeszcze siedzieliśmy przy polanie. Wujek dużo tłumaczył, ja mało rozumiałem. Widziałem już przecież smoki: w grach, w książkach, w telewizji. Były wielkie, miały kły, skrzydła i ogon; ziały ogniem. Żyły w jaskiniach pełnych złota i klejnotów, a nie w zapomnianym lesie na końcu świata.

Smok z Zaboża był tysiącem kwiatów.

Wydawał się inny, ale pozostawał bestią.

PEŁEN TEKST DO POBRANIA W DARMOWEJ ANTOLOGII „DRAGONEZA”:

https://fantazmaty.pl/czytaj/antologie/#dragoneza

Krzysztof Matkowski

Słowa, których nie powiem Łucji

Opowiadanie ukazało się w antologii Umieranie to parszywa robota, opublikowanej przez Fantazmaty

Drugie oczy, którymi patrzyłem, należały do pana Jakuba. Widziały głównie sufit, twarze bliskich, talerze ze stygnącym jedzeniem, czasem kaplicę.

Uszy często słyszały:

– Będzie dobrze.

I inne takie pocieszenia. Część ludzi lubi kłamstwa. Do tych, którzy preferują prawdę, powinno się raczej mówić: będzie smażony pstrąg z chorą ilością masła i czosnku. Albo: będzie chmura rozbijająca się w morzu na tysiące drobnych, ostrych kawałeczków. Albo: będzie padać. Takie rzeczy mogą być.

Przy Jakubie zazwyczaj siedziano. Tylko córka krążyła między oknem a drzwiami ze zmarszczonym czołem, skrzyżowanymi na piersiach ramionami, jakby jeszcze dało się coś wymyślić. Żona raz położyła się obok – czułem ciepły, niezbyt świeży oddech na policzku Jakuba. Zięć relacjonował przebieg meczów, a wnuczek wyciągał szachy, dziadek, zagraj.

Początkowo nic nie rozumiałem. Unosiłem rękę i oglądałem ją z każdej strony. Nie była moja, lecz cudza, bo stara, spracowana, z bliznami i plamami. Pamiętałem, skąd wzięły się blizny. Ta na kciuku, najświeższa, powstała rok temu, kiedy Jakub zaciął się przy krojeniu chleba – teraz już sam sobie kanapek nie robił. Nie pamiętałem, skąd plamy. Zapewne pojawiły się niepostrzeżenie. Ale i ta pamięć, i niepamięć były Jakubowe, nie moje.

Bezskutecznie usiłowałem sobie przypomnieć wygląd swojej własnej dłoni. Nie wiem, czemu sądziłem, że wyglądała jakkolwiek, że w ogóle istniała.

Zachowywałem się jak Jakub. Słowa i gesty przychodziły naturalnie, choć czasem kusiło mnie, by zrobić coś inaczej, sprawdzić, co się stanie. W końcu nie wytrzymałem.

– Czy ja zawsze taki byłem? – zapytałem, zapytałem ustami Jakuba, zapytał Jakub.

Myślałem, że to poplątanie tożsamości będzie mi towarzyszyć już zawsze, ale oczywiście się myliłem. Z przyzwyczajeniem jest jak z plamami na dłoniach: i jedno, i drugie pojawia się niepostrzeżenie.

Żona się rozpłakała.

A ja postanowiłem nie dociekać, tylko żyć Jakubem.

Któregoś dnia zapytałem mojego jedynego wnuka, na co najbardziej czeka. Mały szczerze i rozsądnie odpowiedział, że na święta. Bo prezenty. I na zimę. Bo sanki, bałwany i bitwy na śnieżki.

– A co ty na to, Pawełku, żebyśmy ulepili bałwana teraz?

– Ale, dziadek, jest jesień. Nie ma śniegu.

– Liście są. Nie lepiłeś nigdy bałwana z liści?

Wnuczek pokręcił głową.

– No, chłopie, to ci pokażę, jak to zrobić. Bałwana z liści lepi się wtedy, kiedy nie można się doczekać zimy.

Wymknęliśmy się w tajemnicy. Pawełek zapytał, co z rondlem na głowę, marchewką zamiast nosa i guzikami z węgielków. Położyłem palec na ustach, bo akurat mijała nas pielęgniarka.

Park się nie nadawał, na szczęście do lasu było niedaleko. Pawełek pomagał mi iść, a ja jakoś – mimo wszystko – dawałem radę. Minęliśmy kilka osób, które patrzyły dziwnie, choć starałem się dobrze wczuć w rolę. Wmawiałem sobie, że to zwyczajny spacer z wnukiem. A piżama wystająca spod płaszcza? To się zdarza.

W końcu drzewa osłoniły nas przed ciekawskimi spojrzeniami. Pawełek wziął garść suchych liści. Przesypywały się między małymi dłońmi.

– Dziadek, to się nie lepi.

Mimo wszystko schyliłem się i zacząłem toczyć kulę. Początkowo nie wychodziło, ale po chwili liście – żółte, czerwone, brązowe – utworzyły coś rozmiarów mandarynki. Potem mandarynka przeszła w pomarańczę, pomarańcza w melona, melon w arbuza, arbuz zaś w najniższą część bałwana.

Pawełek próbował mnie naśladować.

– Czemu mi się nie udaje?

– Udaje się tylko tym, którzy naprawdę nie mogą się doczekać zimy.

Lepiłem dalej. Środkowy segment, następnie głowa. Kasztany w miejsce guzików. Ręce z gałęzi, nos z nóżki borowika, oczy z kapeluszy. Huba zamiast rondla.

– I jak ci się podoba? – zapytałem.

Ale Pawełka nie było. Tak samo reszty bliskich. Był tylko bałwan z liści, narysowany na marginesie pustej krzyżówki.

Wciąż żałuję, że nie zebrałem się w sobie – nie zebrałem się w Jakubie – by coś nim zrobić. Choćby wstać, nie tylko po to, by pójść do toalety, lecz gdzieś dalej, na zewnątrz, na świat. Wydrzeć się na chwilę z samotności.

Jego ciało leżało, właściwie – przeleżało. Ja w nim, przerażony, z tysiącem pytań, co się dzieje, skąd się tam wziąłem, czemu to wszystko jest takie. Wtedy dopiero zaczynałem się uczyć, jak pocieszać, nie kłamiąc.

Obiecuję: będzie smażony pstrąg z chorą ilością masła i czosnku, będzie ta nierealna chmura (którą widziałem na własne-cudze oczy) i będzie pogoda.

* * *

Trzeci prawy palec wskazujący, którym groziłem, należał do dyrektora Tęczyńskiego. Częścią jego ciała była też pierwsza szyja, na której chciałem zawiązać coś innego niż krawat lub szalik.

Na początku rzeczy działy się same z siebie.

– Jesteście beznadziejni – mówiłem dyrektorskimi ustami, choć nie chciałem. – Tylko czekacie. Jak sępy.

Porozumiewałem się zdaniami krótkimi, lecz mocnymi. Nie jesteś moim synem. Co tak rzadko przychodzisz. Przynosisz hańbę. Przynieś herbatę.

Rodzina przyjmowała codzienną dawkę goryczy i zostawiała mnie samego w sypialni obwieszonej drogimi obrazami.

Ciągle dyrektorzyłem, choć już nie dyrektorowałem. Odwiedzali mnie różni ludzie – z poczucia obowiązku lub z chciwości – a ja w trakcie tych wizyt siadałem (byle nie leżeć, leżenie to słabość), tłumiłem grymas, rozkazywałem, grożąc palcem. Dbałem, by ten, kto wejdzie, wyszedł w gorszym nastroju. Pielęgniarki zmieniały się zbyt często; każdej musiałem od nowa tłumaczyć, że nie „proszę pana” czy „panie Kazimierzu”, tylko „dyrektorze Tęczyński”. Trułem świat i to mi się nie podobało.

Z panem Jakubem nie miałem takich problemów. Jakub mówił niewiele, robił jeszcze mniej, a ja mimo wszystko czułem się jak zadowolony z kierowcy pasażer. Żyłem w Jakubie i żyłem po Jakubowemu.

Charakter Tęczyńskiego wymykał mi się spod kontroli. Ktoś zadawał pytanie i nagle z ust dyrektora padała riposta, której ja – kimkolwiek, czymkolwiek było to „ja” – się wstydziłem. Nie wiedziałem, co robię w jego ciele i osobie. Mogłem tylko żyć dyrektorem Tęczyńskim, ale mniej dyrektorsko.

Prowadziło to do takich sytuacji jak ta, kiedy wymsknęło mi się:

– Wydziedziczam cię.

Synowi, przyzwyczajonemu do takiego ojca, nawet powieka nie drgnęła. Spróbowałem przejąć ster i dodałem:

– Z tej porcelanowej zastawy. Tej z kredensu. Przepiszę ją Asi. – Zdania były krótkie i szczekliwe jak zawsze, ton pozostał ostry, jednak treść słów nie pasowała do dyrektora Tęczyńskiego.

Ten przypływ hojności wobec wnuczki, którą wydziedziczałem wyjątkowo często, zaskoczył syna i utwierdził go w mylnym przekonaniu, że to już niedługo.

Czasem po takiej ingerencji oczekiwałem, że gdzieś z głębi odezwie się jakiś głos, szepcząc: „zdrajco”. Ale nie, na tym pokładzie nie było nikogo oprócz mnie, kapitana walczącego ze sztormem. A żywiołowi wszystko jedno, żywioł robi to, co w jego naturze.

Któregoś dnia przyszła wnuczka Asia, dziewiętnastoletnia buntowniczka.

– Chciałam podziękować.

Chciała przede wszystkim wyjść.

– Rodzice ci kazali – odparłem. Zabrzmiało to zbyt ostro. Spróbowałem się uśmiechnąć i dodałem: – Bo jesteś dorosłą dziewczyną, co cię obchodzi jakaś głupia zastawa? Mała dziewczynka by się ucieszyła, dorosła kobieta poznałaby jej prawdziwą wartość, ale nie ty. Ty chciałabyś czegoś innego.

W jej czarnym ubraniu – glanach, podziurawionych dżinsach, koszulce metalowego zespołu – dostrzegałem coś znajomego. Podświadomie szukałem w Asi Tęczyńskiej siebie. I Łucji.

– Co mogę dla ciebie zrobić? – zapytałem.

Słowa, które dawniej nie przeszłyby przez gardło dyrektora Tęczyńskiego, na moment odebrały dziewczynie mowę.

– Nie wiem… Chyba nic…

– Samochód? – Nie znałem wnuczki, musiałem zgadywać.

– Po co? Rodzice nigdzie by mnie samej nie puścili.

– A ze mną?

– Ale, dziadku, dziadek przecież…

– …wciąż żyje – dokończyłem. Zrzuciłem kołdrę, spuściłem nogi na podłogę i wstałem. – Jedziemy w podr…

Asia mnie podtrzymała, gdy omdlałem.

– To chyba nie jest dobry pomysł, proszę dziadka.

Zapewniłem, że najlepszy, jaki miałem w życiu. Dziewczyna próbowała mnie od tego odwieść. Początkowo z pobudek egoistycznych, potem z troski. Chciała zawołać rodziców, może nawet lekarza, ale ja przestałem się przejmować odgrywaniem roli dyrektora. Mówiłem długimi zdaniami, komplementowałem wnuczkę, na nic nie narzekałem. Bezcześciłem wizerunek złego człowieka, na który Tęczyński pracował całe życie. I to mi się – mimo wszystko – podobało.

Z Asią wymknąłem się naprawdę. Cudownie odmieniony staruszek z jakiegoś powodu – prawdopodobnie z powodu stanu konta – okazał się dla dziewiętnastolatki na tyle fascynujący, że pomogła mu uciec z domu. Wrzuciliśmy torby do bagażnika, Asia usiadła za kierownicą, ja na miejscu pasażera i ruszyliśmy.

Był piękny majowy dzień. Piękny jak sukienka, która nieuchronnie się czymś poplami.

Obserwowałem wnuczkę, zastanawiając się, w jaki sposób odkryć, kim byłem. Czy też nosiłem glany? Czarne ciuchy? Słuchałem Slayera? A może znałem kogoś, kto słuchał? Poprosiłem Asię, by puściła płytę, którą lubi. Wsunęła do odtwarzacza kasetę z napisem: METALLICA. Przewinęła do czwartego utworu; usłyszałem odgłosy karabinów, potem helikopter, w końcu melodyjny riff.

Gdy weszła przesterowana gitara, doznałem jednego z najdziwniejszych uczuć. Dyrektorowi Tęczyńskiemu metal nie podobał się ani trochę: zagryzałem wargi, by nie powiedzieć, że to „same zgrzyty i wrzaski”; zaciskałem pięści, by nie wyłączyć. Jednocześnie coś we mnie odżyło: głowa chciała się kiwać, stopa wybijała rytm.

Dotarliśmy do głównej drogi. Pogoda się psuła, burzowe chmury brudziły niebo. Asia ściszyła muzykę i zapytała, dokąd właściwie jedziemy.

– A gdzie jest ładnie?

– Nie wiem… We Francji?

– A Chorwacja?

– Chodzi dziadkowi o Jugosławię? – Wnuczka popatrzyła dziwnie. – Tam jest teraz wojna.

– Mógłbym przysiąc, że już dawno się skończyła – powiedziałem.

To były pierwsze moje – i tylko moje – słowa, które padły z ust dyrektora Tęczyńskiego.

– Jedźmy do Chorwacji – dodałem, nie zważając na to, że Chorwacji, o której myślałem, jeszcze nie było. – Może mi się przypomni.

– Co takiego?

Zgłośniłem muzykę. Palcem, którym zazwyczaj groziłem, wskazałem na południe, w stronę burzy.

Pojechaliśmy… I tyle.

* * *

PEŁEN TEKST DO PRZECZYTANIA W DARMOWEJ ANTOLOGII „UMIERANIE TO PARSZYWA ROBOTA”:

https://fantazmaty.pl/czytaj/antologie/#umieranie-to-parszywa-robota

Marta Potocka

Chomik

Opowiadanie ukazało się w magazynie Esensja 5 (LLXXXVII) 2019

Był piątek, godzina szesnasta, a ja właśnie wylogowałem się z BACHUSA. Dziesięć minut dzieliło mnie od Pól Mokotowskich i odbywającego się na nich co tydzień Food Drone Friday, a na myśl o hinduskim żarciu ślina napływała mi już do ust. Kręciłem się jeszcze chwilę przy dystrybutorze wody, żeby wyjść dokładnie po sześciu godzinach. Zakładowe systemy nie znały litości i gdybym urwał chociaż minutę, wytknęłyby mi to na pomarańczowo w miesięcznym raporcie, a zaraz po nich to samo zrobiłby Pudłowski – mój szef.

Z Pudłem wolałem nie zadzierać, odkąd mój indeks wydajności poleciał na pysk i ledwo utrzymywałem przedostatnie miejsce w grupie. Firmowemu psychologowi, który musiał odbyć ze mną obowiązkową rozmowę, wcisnąłem historię o wypaleniu zawodowym i braku nowych wyzwań, faktem jednak było, że zwyczajnie nie lubiłem swojej pracy. Miałem już naprawdę dosyć wpychania pelikanom ryb w gardła, targetowania, wytwarzania potrzeb i pilnowania realizacji. I tak w kółko, od pięciu lat. Rzuciłbym to już dziesięć razy i żył sobie spokojnie z pensji podstawowej, gdyby nie moja pasja – zakłady bukmacherskie. Od lat czułem, że jestem o krok od wielkiej wygranej, takiej która zmieni wszystko i zapewni mi fundusze na lata życia w luksusie. Niestety ostatnio ciągle prześladował mnie pech, mecze kończyły się absurdalnymi wynikami i, prawdę mówiąc, moja inwestycja w zakłady była mocno pod kreską. Potrzebowałem pieniędzy, żeby się odkuć, więc musiałem pilnować roboty. Gdybym ją stracił, to tym, co zostałoby mi z pensji podstawowej, mógłbym grać co najwyżej na loteriach dobroczynnych. A poziom amatorski mnie nie interesował.

Odliczałem już ostatnie sekundy do wyjścia, czując, jak żołądek skręca mi się w oczekiwaniu na chicken tikka masala, gdy zza rogu wyszedł Pudło.

– Michał, ale mam farta, że cię jeszcze złapałem! – Rozłożył ręce w geście powitalnym i zaprezentował mi plamy potu na koszuli. Jego jak zawsze zielona dioda lśniła złowieszczym blaskiem. Zerknął na zegarek. – Ty już po godzinach, prawda? Ale może znajdziesz dla mnie jeszcze sekundę?

Zgrzytnąłem zębami i przywołałem na twarz najmilszy uśmiech, na jaki mogłem się zdobyć.

– Jasne, Patryk, dla ciebie zawsze mam czas.

– Świetnie. – Zatarł ręce jak sprzedawca nieruchomości po dobiciu targu. – To chodźmy do mnie, co? Musimy obgadać jedną małą sprawę. Napijesz się czegoś?

Poczułem, jak kurczy mi się żołądek, ale tym razem nie miało to nic wspólnego z hinduskim jedzeniem. Zawsze tak reagowałem na rozmowy z Pudłem, a im bardziej był miły, tym mocniej się stresowałem. Przez całą drogę robiłem w głowie rachunek sumienia, bo miałem przeczucie, że nie chce ze mną rozmawiać o podwyżce.

Chciałbym tak trafnie przewidywać wyniki meczów.

– Słuchaj, niestety mamy mały problem – zaczął przyjmując zafrasowaną minę, a rosnące pod jego pachami plamy tylko dodawały jej wiarygodności. – Ja wiem, że jesteś super facetem i robisz, co się da, pojawiły się jednak naciski z góry.

Naciski z góry. Już ja wiem, co to znaczy.

– Niestety w tym miesiącu masz najniższy indeks wydajności z całej grupy…

– Z całej grupy? – Oburzyłem się. – Byłem przedostatni.

– Tak. – Przybrał jeszcze bardziej zmartwiony wyraz twarzy. – Ale Oksana spięła poślady, posiedziała po godzinach, no i… no, jesteś ostatni.

– Zrobię, co mogę, żeby się poprawić – bąknąłem. Nie wiedziałem za bardzo, czego Pudło ode mnie oczekuje.

Patrzył na mnie z tak autentycznym współczuciem, że aż w nie uwierzyłem.

– Normalnie tak byśmy zrobili. Każdy czasem ma gorszy okres, ja to rozumiem. Tylko te naciski z góry… Niestety dostałem informację, że nowo wdrożony algorytm BACHUSA osiąga lepszy indeks od twojego. Więc góra nie rozumie, dlaczego mamy trzymać pracownika i płacić mu pieniądze, skoro tę samą robotę wykona automat.

Poczułem, jak krew odpływa mi z twarzy. BACHUS – Behawioralno-Algorytmiczny Częściowo Heurystyczny Usprawniacz Sprzedaży – stworzony pięć lat temu przez nadaktywnych studentów informatyki Politechniki Warszawskiej najpierw spowodował wysyp nowych miejsc pracy dla ludzi jak ja, którzy mieli delikatnie wspomagać jego działanie, aby później, z każdą aktualizacją oprogramowania, zagarniać coraz większy zakres moich obowiązków. Jak niby miałem rywalizować z superkomputerem, który na dodatek pracował dwadzieścia cztery godziny na dobę?

Pieprzyć to.

– OK, rozumiem. Czyli co, wylatuję? – Starałem się, żeby głos mi nie drżał, ale nie było to wcale proste.

– Wylatujesz? – Zdziwił się Pudłowski. – Skąd. Tego by brakowało, żebym pozwolił na zmniejszenie swojego zespołu. Absolutnie. Zaproponowałem rozwiązanie, a góra się zgodziła.

– Jakie rozwiązanie?

– Dostaniesz zadanie specjalne. Algorytmy zidentyfikowały chomika. I na twoje szczęście nie potrafią sobie z nim poradzić. Jakaś wyjątkowo twarda sztuka, odporna na klasyczne kampanie, trzeba mu się będzie przyjrzeć bliżej. Jak ci się uda, to skorygujemy indeks, a do tego górze się udowodni, że automaty nie załatwią całej roboty i nadal potrzebny jest człowiek. Co ty na to?

Poczułem, jak schodzi ze mnie powietrze. Chomik, phi. Bałem się, że każą mi wyczyścić szczoteczką do zębów wszystkie kible w biurze. Z chomikiem bez problemu sobie poradzę. Zrobiło mi się tak lekko, że miałem ochotę uściskać Pudłowskiego.

– Super pomysł, Patryk! Naprawdę świetny. Z przyjemnością się tym zajmę. Dziękuję ci!

– No to fantastycznie! – Szef znowu zatarł ręce. – Jesteś super gościem, Michał, wiem że dasz radę.

Pożegnaliśmy się serdecznie i raźnym krokiem ruszyłem na Pola Mokotowskie. Już się cieszyłem na tę robotę z chomikiem. Zapowiadała się odmiana od codziennej monotonii i wyzwanie, przy którym mogłem pokazać, ile jestem wart. Czułem się jak człowiek, który prosto z szubienicy uciekł na tropikalną wyspę z egzotycznymi tancerkami.

* * *

W poniedziałek wpadłem do biura jak burza, pełen nowej energii. Cała ta afera z indeksem wydajności wyszła mi chyba na dobre, bo pierwszy raz od kilku miesięcy chciało mi się pracować. Przygotowałem ogromny kubek kawy i zabrałem się za robotę.

Chomik nazywał się Katarzyna Sójka, miał przeciętną twarz sugerującą niższej klasy klinikę chirurgii plastycznej, trzydzieści jeden lat i współczynnik konwersji wynoszący dwadzieścia procent. Zdziwiło mnie, że zakład zainteresował się nią dopiero teraz.

Zakład Równowagi Społecznej, w którym pracowałem, zajął miejsce otoczonego złą sławą Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zamkniętego ostatecznie pierwszego maja dwa tysiące trzydziestego roku wraz z wprowadzeniem pensji podstawowej. Data ta wyznaczała symboliczny początek nowoczesnej Polski i znało ją każde dziecko. Obecnie nikt już nie potrafił sobie wyobrazić jak mógł funkcjonować świat, w którym ludzie, którzy nie chcieli albo nie mogli pracować, byli skazani na ubóstwo lub upokarzające żebranie o zasiłki, które pazurami trzeba było wydzierać z rąk chciwych urzędników.

Pensja podstawowa rozwiązała większość problemów trapiących społeczeństwo początku dwudziestego pierwszego wieku. Jej wysokość ustalono na poziomie pozwalającym wieść skromne, ale godne życie, a jedynym warunkiem przyznania było przystąpienie do programu Społecznej Obserwacji, co dla każdego uczciwego obywatela i tak stanowiło oczywistość.

Do SO należało ponad dziewięćdziesiąt pięć procent społeczeństwa, a posiadanie czipa ze świecącą diodą na wysokości jabłka Adama było konieczne, jeśli zależało nam na kontaktach międzyludzkich. Jej kolor mówił o stopniu konwersji, zatem największym szacunkiem cieszyli się ci, których dioda świeciła na zielono – oznaczało to, że wydawali więcej niż pobierali od państwa. Dobrze widziany był też niebieski, wskazujący na konwersję między dziewięćdziesiąt a sto procent. Fioletową, powyżej sześćdziesięciu procent, mieli często starzy ludzie, którzy nie potrafili wyzbyć się nawyku odkładania pieniędzy, a poniżej nich byli już tylko świecący na czerwono. Ci zwykle nosili szaliki. Poza paroma ekscentrycznymi aktorami czy – zapewne prowadzącymi lewe interesy – milionerami, bez diody paradowali złodzieje, wywrotowcy i prostytutki, nic więc dziwnego, że normalny człowiek na widok gołej szyi odruchowo patrzył jej właścicielowi na ręce.

Czip posiadał moduł lokalizacyjny, potrafił też określić kierunek, w jakim był zwrócony. Dzięki temu praktycznie wyeliminowano problem porwań i niewyjaśnionych zaginięć. Przynależność do programu dawała też ZRS uprawnienia do śledzenia cyfrowej komunikacji, mediów społecznościowych, konta bankowego, danych medycznych, historii przeglądanych witryn i zakupów danego człowieka. Nic, czego uczciwy obywatel mógłby się obawiać.

Przed zakładem stało tylko jedno zadanie – utrzymanie jak najwyższego współczynnika konwersji w społeczeństwie. Ludzie wciąż zmagali się z atawistycznym odruchem chomikowania pieniędzy na czarną godzinę – jakby ta godzina miała kiedyś nastąpić. W interesie państwa leżało jednak, aby jak największa część funduszy przekazanych na pensje podstawowe była na bieżąco wydawana, napędzając gospodarkę, rozwijając sektor usługowy i tworząc miejsca pracy dla tych, którzy pracować chcieli.

Tym właśnie zajmowałem się zawodowo. Algorytmy przesiewowe wyłapywały osoby o zbyt niskim poziomie wydatków, a zadaniem mojego zespołu było zmotywowanie ich do pchnięcia złotówek w obieg. Pierwsze alarmy pojawiały się, gdy współczynnik konwersji spadał poniżej dziewięćdziesięciu. W takim wypadku zwykle wystarczała delikatna modyfikacja profilu konsumenckiego i wyświetlenie delikwentowi kilku dobrze dobranych reklam, aby wszystko wróciło do normy. Czasem jednak trafiały się jednostki wyjątkowo odporne na perswazję, a jeśli ktoś taki zatrzymywał dla siebie ponad połowę otrzymywanych funduszy, system klasyfikował go jako chomika i takim osobnikiem trzeba było zająć się w pierwszej kolejności.

Katarzyna Sójka, ze swoimi dwudziestoma procentami konwersji, stanowiła ewenement nawet wśród chomików. Byłem bardzo ciekaw, jaka osoba kryje się za takim wynikiem.

* * *

Chomik urodziła się i wychowała w Warszawie. Ukończyła Szkołę Podstawową nr 11, a w ocenie końcowej nauczyciel napisał, że mała Kasia ma ogromny potencjał, który należy rozwinąć. Standardowa formułka, którą podsumowuje się mniej zdolne dzieci. Potem poszła do klasy humanistycznej w XV liceum, które również skończyła z przeciętnym wynikiem. Chciała studiować social media na Uniwersytecie Warszawskim, ale nie zmieściła się na liście ze względu na parytety dla mężczyzn. Napisała odwołanie, które zostało odrzucone, ale zaproponowano jej miejsce na socjoekonomii, z czego skorzystała. Osiem lat później, po obronie pracy dyplomowej na temat ubezpieczeń społecznych w Skandynawii, zakończyła naukę. A ja z ulgą porzuciłem wątek edukacyjny, nie widząc w nim punktu zaczepienia.

Zabrałem się za media społecznościowe. Ze zdjęć na WatchMyFace patrzyła na mnie przeciętnej urody kobieta. Sprawdziłem historię jej operacji. Pierwsza w wieku czternastu lat – standard na zakończenie podstawówki – druga trzy lata później. Zrobiła sobie najmodniejszy w naszym pokoleniu wąski, zadarty nos, lekko skośne oczy z europejską powieką i małe, pełne usta. Twarz wykonana poprawnie, ale bez finezji, w taniej klinice pod Raszynem. Do produkcji koreańskich to się niestety nie umywało.

Cat, bo tak nazwała swój profil, regularnie udostępniała recenzje obejrzanych filmów i – rzadziej – przeczytanych książek. Należała do kilku stowarzyszeń dbających o dobro zwierząt i raz w tygodniu odwiedzała schronisko, by wyprowadzać psy na spacer, co zwykle dokumentowała filmikami. Nie miała chłopaka, deklarowała się jako buddystka, odwiedzała festiwale kultury chińskiej, na wakacje jeździła do Bułgarii – ostatni raz pół roku temu. Ta informacja prawie zdążyła mnie zdziwić, ale przypomniałem sobie, że nie przeglądam profilu poznanej na imprezie dziewczyny, tylko cholernego chomika. Poczułem niechęć. Wakacje kosztują, pazerna babo, więc zamiast dać komuś zarobić, po prostu sobie z nich zrezygnowałaś?

Zbliżała się pora lunchu, ale nie miałem zamiaru odchodzić od komputera przed dowiedzeniem się, co motywuje chomika. Zamówiłem obiad z dostawą i dziesięć minut później dron zapukał w okno, a ja wróciłem do pracy, obgryzając szaszłyka o smaku kurczaka.

Zabrałem się za sprawy rodzinne. Katarzyna miała tylko matkę, ojciec zmarł piętnaście lat temu, rodzeństwa brak. Matka wynajmowała niewielkie mieszkanie na Pradze i miała konwersję jak każdy normalny obywatel. Katarzyna opuściła dom rodzinny w wieku dwudziestu lat, czyli zaraz po przystąpieniu do SO, i przeniosła się do najtańszej kawalerki socjalnej w wieżowcu w Piasecznie. Kosztowało ją to tyle, ile wynosiły opłaty, czyli około dziesięciu procent pensji. Oczywiście – podstawowej, bo nie przepracowała w życiu ani jednego dnia.

Zajrzałem w historię jej konta bankowego. Jeszcze do niedawna wszystko wyglądało normalnie. Wydawała pieniądze na wakacje, restauracje i niezbyt drogie gabinety kosmetyczne. Czasem pozwalała sobie na szyte ubranie – zbytek, ale częsty wśród młodych kobiet, które lubiły styl vintage i nie podobały im się ciuchy z drukarek 3D. Jeśli pod koniec miesiąca coś jej zostawało, to szła do drogiej knajpy, co relacjonowała później na WatchMyFace, i czyściła konto prawie do zera.

Wszystko zmieniło się pół roku temu. Nagle obcięła wydatki do minimum, ograniczając się do płacenia rachunków i kupowania jedzenia. Prawie nie wychodziła z domu, zrezygnowała nawet z karnetu do klubu fitness. Pod koniec każdego miesiąca transferowała pozostałe pieniądze na konto w Bank of China. Sprytne posunięcie, jeśli nie chce się, aby ZRS mógł sprawdzić co się dalej z nimi dzieje. Chińczycy nigdy nie zgodzili się na udostępnianie nam danych.

Tylko po co?

Cofnąłem się do okresu bezpośrednio poprzedzającego pogorszenie konwersji. Zdjęcia z psami, restauracje, kurs tańca. Nic ciekawego. Zajrzałem w historię zakupów. Szyta wełniana sukienka, kanał premium w telewizji, książki. Sporo książek, więcej niż wcześniej.

Poprawiłem się w fotelu, wyczułem trop. Otworzyłem listę pozycji. Kuchnia włoska, dwa kryminały i… Mam cię, chomiczku. Osiem pozycji Amerykanina o nazwisku Peterson. “Dorośnijcie”, “Niezależność ekonomiczna”, “Gdy Europa upadnie, ja będę się śmiał”.

Trafiony, zatopiony. Aż parsknąłem śmiechem. Kobieta po tylu latach socjoekonomii, a dała się złowić sekciarskiemu populiście. Przypomniałem sobie reportaż telewizyjny na temat działalności tego faceta. Głosił dwudziestowieczne teorie na temat szkodliwości socjalizmu i przekonywał, że europejskie systemy ekonomiczne wkrótce upadną. Namawiał do oszczędzania i przechowywania pieniędzy w azjatyckich bankach. W kilku krajach wydano na niego zaocznie wyrok za nawoływanie do działalności antyspołecznej, niestety Polska, zbyt wysoko ceniąca sobie wolność słowa, nadal pozwalała na dystrybucję jego “dzieł”.

* * *

Wstałem, żeby rozprostować plecy i obmyślić plan działania. Postanowiłem, że zacznę delikatnie i na początek zbadam reakcję na jeden z klasycznych chwytów.

Było wczesne popołudnie, a powietrze za oknem miało ponad trzydzieści stopni. Katarzyna jechała metrem z Piaseczna do centrum. Rano, przez WatchMyFace, zapisała się na zajęcia z tai chi, które startowały za pół godziny w Ogrodzie Saskim. Oczywiście bezpłatne.

Zacząłem od wyłączenia klimatyzacji w jej wagonie. Poza chomikiem siedziały w nim jeszcze tylko dwie osoby, więc – cóż – mieli pecha. Pięć minut później temperatura zaczęła się robić nieznośna, a odczyt z czipa wskazywał wzrost tętna. Świetnie. Skalibrowałem reklamy na jej smartfonie, ustawiając priorytet na norweskie kryminały z okładkami przedstawiającymi śnieg oraz na lody. Książki chwyciły słabiej, ale na zdjęciu sorbetu truskawkowego zatrzymała się na całe trzy sekundy, zanim przewinęła dalej. Do przystanku Świętokrzyska zostały jej już tylko dwie stacje, więc w kolejnym ruchu wysłałem tam autonomiczny wózek z lodami. Miał wyświetlić promocję na smaki owocowe.

Rozparłem się w fotelu i czekałem.

Natknęła się na niego kilkanaście kroków za wyjściem z metra. Przystanęła i patrzyła na lody (a przynajmniej tego się domyślałem na podstawie odczytu miejsca i kierunku, w jaki była zwrócona). Dziesięć, piętnaście sekund. No kupuj, skąpa dzido.

Zakląłem, poszła dalej.

Mimo wszystko zdobyłem pewne informacje. Chomik wykazuje poprawne reakcje na bodźce, ale opiera się realizacji wytworzonej potrzeby. Pytanie więc brzmiało – co mógłbym zrobić, aby to przełamać?

Rozejrzałem się po biurze w poszukiwaniu inspiracji i mój wzrok zatrzymał się na pulchnej Wioli z HR-ów. Jadła jakąś, na oko paskudną, zieloną breję z pudełka podpisanego Slim&Beauty. Pacnąłem się w czoło.

Sprawdziłem BMI Katarzyny – trzydzieści. Dla mnie normalna dziewczyna, dlatego nie zwróciłem na to wcześniej uwagi, ale ponownie przejrzałem obserwowane przez nią profile, tym razem pod kątem odchudzania, i oczywiście – znalazłem. Błyskawiczne diety reklamowane zdjęciami zmęczonych życiem kobiet, które miesiąc później, szczupłe, świeże i radosne, prężą się w kusych sukienkach. Opalone trenerki fitness z żylastymi brzuchami i – bardzo modni ostatnio – ekwadorscy szamani dietetyczni. Chomik spędzała średnio czterdzieści pięć minut dziennie, śledząc tę kategorię treści.

Powoli przestawało mnie dziwić moje ostatnie miejsce w zespole, skoro potrafiłem przegapić coś tak oczywistego.

Spojrzałem jeszcze raz na Wiolę i podjąłem decyzję. Dieta pudełkowa. Na maila Katarzyny wysłałem zaproszenie do “pilotażowego programu odchudzającego”, przeznaczonego tylko dla wybranych i w bardzo konkurencyjnej cenie, którą ustaliłem tak, aby wynosiła sto dziesięć procent jej dotychczasowych wydatków na jedzenie. Czyli bardzo mało, biorąc pod uwagę rynkowe stawki. Dieta obiecywała szybką utratę dziesięciu kilogramów i firmowały ją swoimi twarzami aż dwie celebrytki. Liczyłem na to, że skoro tym razem lepiej dobrałem robaka, rybka chwyci przynętę.

Myliłem się.

Odebrała maila i przeczytała ofertę od deski do deski. Nawet weszła na stronę firmy i sprawdziła oficjalny cennik, a później w kalkulatorze policzyła, ile miesięcznie oszczędziłaby, korzystając z obniżki, jaką jej przyznałem. Kliknęła przycisk “zamów”, ale potem chyba opadły ją wątpliwości, bo nie sfinalizowała płatności. Zamiast tego na ListenToMe otworzyła kanał tego całego Petersona i obejrzała film na temat poduszki finansowej. Poduszki finansowej, cholera jasna. Szkoda, że nie na temat hodowli kur albo budowy szałasów. Nie potrafiłem zrozumieć, jak w obecnych czasach ludzie mogą jeszcze poddawać się tak archaicznym sentymentom jak odkładanie pieniędzy. Zdenerwowała mnie, więc zarzuciłem jej konto zdjęciami chudych modelek i artykułami na temat medycznych zagrożeń związanych z nadwagą, i poszedłem do domu.

Następnego dnia byłem w biurze pierwszy i popijając kawę, ze złośliwą satysfakcją przeglądałem jej wczorajszą aktywność. Do drugiej w nocy czytała artykuły o odchudzaniu i miałem nieśmiałą nadzieję, że jednak pękła i na końcu loga zobaczę informację o wykupieniu diety.

Gdzie tam. Zapisała się na darmowe warsztaty dotyczące metabolizmu kobiet po trzydziestce i dopiero tym uspokojona poszła spać.

Drażniła mnie coraz bardziej. Do tego Pudłowski przysłał maila z pytaniem, jak mi idzie, do którego wkleił motywujący obrazek przedstawiający rozjuszonego nosorożca w galopie, z podpisem “Jeśli jesteś zdeterminowany, to nic cię nie powstrzyma”. Zgrzytnąłem zębami i odesłałem gifa z kreskówki dla dzieci, w którym ubrany w zbroję szczur walczy dzielnie z chomikiem-czarnoksiężnikiem.

W takich chwilach brzydziłem się sobą i tą pracą, ale pocieszała mnie myśl, że muszę spędzić tu jeszcze tylko kilka miesięcy, a potem zostawię ten etap za sobą na rzecz bycia zawodowym inwestorem bukmacherskim.

Tymczasem jednak trzeba było zarobić na sobotnie zakłady. Zaparzyłem kolejną kawę i sprawdziłem, co porabia Katarzyna.

Wyglądało na to, że dopadł ją nastrój filozoficzny. Wrzuciła mocno podrasowanego selfika z zadumaną miną i podpisem “Follow your dreams”, do którego dokleiła ikonę palmy.

Chcesz palmę, będziesz miała palmę, pindo – pomyślałem.

Dostała porcję zdjęć z blogów podróżniczych, na których wysmarowane oliwką (i oczywiście chude) influencerki opalały się na luksusowych plażach. Godzinę później myślałem, że coś chwyciło, bo Kaśka nagle wyszła z mieszkania i ruszyła w stronę centrum, tym razem rowerem. Niestety chyba zrozumiała mnie zbyt dosłownie, bo zamiast do biura podróży zajechała do palmiarni, gdzie strzeliła sobie kilka fotek, a potem wróciła do domu slalomem, zręcznie omijając podstawione przeze mnie budki z lodami.

Mimo woli zaczynałem ją szanować.

* * *

Kolejny dzień nie przyniósł żadnych nowych pomysłów, a mnie dopadło zniechęcenie. Nie wierząc w sukces, dla czystej formalności podesłałem jej ofertę warsztatów krawieckich i zniżkę na bilety do kina. Kaśka, jak to ona, gapiła się na jedno i drugie dłuższą chwilę jak jakaś pieprzona, głodna sierotka Marysia przyciskająca nos do witryny cukierni, ale oczywiście niczego nie kupiła. Zirytowała mnie już do reszty, kiedy, podglądając, co robi na komputerze, nakryłem ją na tym, jak ustawia sobie na tapetę zdjęcie Petersona.

Podsunęło mi to jednak pewien pomysł.

Zadzwoniłem do Pudła, nakreśliłem sytuację i spytałem, czy da mi zielone światło na akcję specjalną. Czasem, gdy trafiał się wybitnie oporny chomik, trzeba było nieco zainwestować, aby popchnąć go do działania i w rezultacie odzyskać pieniądze. Jako inwestor rozumiałem to doskonale. Na szczęście szef się zgodził, więc przystąpiłem do wdrażania swojego makiawelicznego planu.

Wszedłem na stronę Petersona, żeby sprawdzić, co ten oszołom ma do spieniężenia. Okazało się, że jest tego całkiem sporo. Przewinąłem koszulki i książki z dedykacjami na zamówienie oraz bilety wstępu na wykłady. Potrzebowałem większego kalibru. Perełka znalazła się na samym końcu – indywidualne, trwające osiem godzin szkolenie ekonomiczne zakończone wspólną kolacją. Kaśka pewnie posika się po nogach na samą myśl. Dymek mówił, że to ostatni dostępny w tym roku termin, więc musiałem się spieszyć. Sprawdziłem koszt i brwi podjechały mi na czoło. Facet się cenił. Uruchomiłem środki z awaryjnego konta ZRS i za pośrednictwem agencji eventowej, która w rzeczywistości była naszym słupem, wykupiłem wejściówkę in blanco. Teraz trzeba było tylko nie spieprzyć reszty.

Nie mogłem tak po prostu wysłać jej oferty kupna, bo mogłoby to wyglądać zbyt podejrzanie. Zamiast tego wyświetliłem jej na Watchu zaproszenie do wzięcia udziału w quizie wiedzy na temat Petersona, organizowanym, całkowitym przypadkiem, przez naszą agencję-słupa. Dobre dwie godziny męczyłem się z układaniem pytań.

Włączyłem podgląd live z jej komputera i nerwowo gryząc kupione na promocji paluszki, obserwowałem rozwój wydarzeń. Kaśka kliknęła linka z prędkością błyskawicy, ale kiedy przeczytała, że główną nagrodą jest pokrycie tylko dziewięćdziesięciu procent kosztów szkolenia, mina chyba jej zrzedła. Nadal musiałaby wyskoczyć z całkiem sporej sumy. Myślała intensywnie, robiąc myszką na ekranie bezsensowne kółka, a ja czułem się jak w piątkowy wieczór w lokalu bukmachera, czekając na wyniki meczów, które obstawiałem. Jeśliby nie chwyciło i zainwestowana kasa by przepadła, mogłem pożegnać się z robotą. Czułem, jak adrenalina krąży mi w żyłach, a Kaśka myślała i myślała.

Sądziłem już, że nic z tego nie będzie, bo wąż, jakiego wyhodowała w kieszeni, powstrzyma ją nawet przed szansą na kolację z idolem, lecz właśnie wtedy kliknęła “zagraj”.

Jak można się było domyślić, na wszystkie pytania, włącznie z tym o imię nieżyjącej już papugi ekonomisty (Margaret), odpowiedziała bezbłędnie i błyskawicznie, choć później jeszcze raz przewinęła quiz, żeby sprawdzić, czy nigdzie się nie pomyliła. Na ekran wyrzuciłem jej planszę z gratulacjami i informacją, że zdobyła sto procent punktów, ale w konkursie biorą też udział inni gracze i wyniki będą ogłoszone później. Świerzbiły mnie palce, żeby finalizować sprawę już teraz, ale powstrzymałem się. Mogłaby zacząć coś podejrzewać, gdyby wygrana pojawiła się zbyt szybko. Czasem trzeba odczekać, aż klient dojrzeje i sam nie będzie mógł się doczekać zakupu. W zakładzie nazywaliśmy to leżakowaniem.

Leżakowanie Kaśki przebiegało perfekcyjnie. Przez następne dwa dni co chwilę wchodziła na profil konkursu, żeby sprawdzić, czy są już wyniki. Im dłużej ich nie było, tym częściej zaglądała, a ja na aktualizowanym na bieżąco wykresie śledziłem, jak wzrasta jej zaangażowanie. Zlitowałem się w końcu i, oczywiście za pośrednictwem nieistniejącej agencji, wysłałem jej maila, że spośród dziewiętnastu innych osób, które również miały sto procent poprawnych odpowiedzi, wylosowaliśmy właśnie ją. Poniżej wiadomości znajdowała się grafika przedstawiająca pierwotną cenę kursu przekreśloną wielkim czerwonym iksem, a obok niej widniała zielona i budząca zaufanie cena zredukowana o jedno zero oraz przycisk “Zapłać”. Prymitywne, ale badania prowadzone od lat przez ZRS mówiły jasno, że właśnie taki przekaz był najskuteczniejszy.

Sądziłem, że znowu zacznie się zabawa z kręceniem kółek myszką i liczeniem każdego grosza, ale Kaśka była już dostatecznie odleżana. Szybko przelała pieniądze, a ja zobaczyłem, jak na pomocniczym wykresie jej współczynnik konwersji podnosi się z tragicznych osiemnastu na trzydzieści sześć procent.

W końcu!

Z chomikami najtrudniejszy jest pierwszy krok. Im dłużej chomikują, tym trudniej jest ich złamać, ale kiedy już raz sprzeniewierzą się swoim chorym zasadom, zwykle puszczają im hamulce i rozpoczyna się konsumpcyjna orgia.

Rozparłem się w fotelu, bardzo z siebie zadowolony. Ułożyłem dłonie w piramidkę i spod półprzymkniętych powiek obserwowałem wskaźniki. Zastanawiałem się, co teraz zrobi moja ofiara.

Gdy zdecydowanym ruchem myszki otworzyła eShop, byłem pewien, że rzuci się na dział mody damskiej w poszukiwaniu wyjściowej kiecki. Tak zwykle reagowały kobiety, którym umawialiśmy randkę, a nie wątpiłem w to, że spotkanie z Petersonem będzie traktowała właśnie w taki sposób. Posiadanie czyjegoś zdjęcia na tapecie zobowiązuje.

Poczułem ukłucie niepokoju, gdy zamiast w sukienki, kliknęła zakładkę “bilety i eventy”, a gdy zaczęła tworzyć opis aukcji: “Spotkanie z wybitnym ekonomistą… będzie myślał, że zdobyłeś 100% w quizie wiedzy na jego temat” wyszedłem prewencyjnie do kuchni, bo naszła mnie gwałtowna ochota, aby wyrzucić monitor przez okno.

Dwadzieścia cztery godziny później sprzedała ten bilet za sto siedemnaście procent ceny, jaką za niego zapłaciłem, a zaraz potem cały zysk przelała na chińskie konto. Mimowolnie pomyślałem, że Peterson byłby z niej dumny.

* * *

Minęło kilka dni. Pudłowski szczęśliwie jeszcze nie wrócił z urlopu i nie dowiedział się o kasie, jaką straciłem, ale była to tylko kwestia czasu i wyrok wisiał nade mną jak katowski miecz. Policzyłem ile będę miał pieniędzy po tym, jak mnie wyrzucą, i nawet po odgrzebaniu zapomnianych kont z resztkami dolarów i juanów, które zostały mi z czasów inwestowania w rynki walutowe, a także spieniężeniu wszystkich kryptowalut, wynik prezentował się żałośnie. Łatwiej byłoby mi się z tym pogodzić, gdyby nie fakt, że Kaśka w ciągu ostatnich dni zarobiła więcej, niż wynosiła wartość całego mojego portfela inwestycyjnego.

Okazało się bowiem, że tym podstępem z quizem podsunąłem jej świetny pomysł. W kilka dni stała się największym rekinem w akwenie internetowych konkursów wiedzy, które wygrywała jeden po drugim. Firma od automatów kuchennych w ramach nagrody głównej podarowała jej GESSLER-a V, absolutne cudeńko współczesnej robotyki, który nie tylko doskonale gotował, ale jeszcze przeklinał, gdy ktoś obok niego robił to źle. W teście wiedzy na temat hollywoodzkich aktorek z nadwagą wygrała zaproszenie na dwutygodniowe wakacje odchudzające w Kalifornii zakończone zagraniem epizodycznej roli w filmie. Pokonała rzesze zapaleńców w dorocznym europejskim turnieju wiedzy akwarystycznej i stała się właścicielką biletu na dwutygodniowy rejs po Karaibach. Nie muszę chyba dodawać, co zrobiła z nagrodami i gdzie trafiły wszystkie pieniądze.

Złapałem się na tym, że zacząłem ją niechętnie podziwiać. Nie wychylała nosa z domu, żywiąc się dowożoną przez drona chińszczyzną. Do każdego konkursu przygotowywała się solidnie, ucząc się nieraz i po kilkanaście godzin dziennie. Zapisała się na bezpłatny internetowy kurs szybkiego czytania i skutecznego zapamiętywania, dzięki czemu jej wydajność jeszcze wzrosła. Zastanawiałem się, jak to się stało, że dysponując takim mózgiem i determinacją nie zajęła się zarabianiem pieniędzy dużo wcześniej. Oraz, oczywiście, czy kiedyś w końcu postanowi wydać z tego chociaż złotówkę.

Dotarło do mnie, że się uzależniam, kiedy kilka dni później, w piątek o dwudziestej drugiej, zamiast jak normalny człowiek oglądać serial, kibicowałem Kaśce, która właśnie walczyła z quizem na temat historii i osiągnięć prestiżowej kliniki chirurgii plastycznej. Nagle zorientowałem się, że wiem o jej życiu prawie wszystko, a ona nie zdaje sobie nawet sprawy z mojego istnienia. Co więcej, uświadomiłem sobie, że skoro w poniedziałek Pudłowski wraca z urlopu, to dni mojego dostępu do BACHUSA są już policzone. A kiedy mnie odetną, stracę z nią kontakt na zawsze. Dziwnie nie podobała mi się ta myśl. Jakoś tak się stało, że przez ostatnie, wspólnie spędzone tygodnie, zmieniłem zdanie na jej temat. Nie była pazernym chomikiem, jak mi się wcześniej wydawało, ale twardo stąpającą po ziemi dziewczyną, która wiedziała, czego chce, i dzięki konsekwencji potrafiła to osiągnąć. Przekonałem się również, że filmiki Petersona wcale nie są takie złe.

Podjąłem decyzję.

Co tydzień, w poniedziałki o dziewiątej rano (wtedy były największe przeceny) robiła zakupy spożywcze w dyskoncie niedaleko swojego mieszkania. Założyłem białą koszulę, nie całkiem legalnie przekierowałem na mój smartfon uprawnienia do śledzenia jej lokalizacji i, nie do końca wiedząc dlaczego to robię, wsiadłem w taksówkę.

Znalazłem ładne drzewo na trasie między jej wieżowcem a sklepem i postanowiłem, że pod nim zaczekam. Trochę pociły mi się dłonie. Starałem się nie zastanawiać, jak zacząć rozmowę, bo każdy kolejny pomysł, jaki przychodził mi do głowy, był gorszy od poprzedniego.

Zza rogu wyszło kilka postaci, które ruszyły w moją stronę, a czip Kaśki przesuwał się razem z nimi. Stałem jednak zbyt daleko, aby ją rozpoznać. Kiedy się zbliżyły, byłem już prawie pewien, że wiem, która to będzie, ale po chwili okazało się, że ma inny kolor włosów. Odkąd operacje plastyczne stały się standardem, odróżnianie od siebie dziewczyn nie było łatwe. Otworzyłem szybko jej ostatnie zdjęcie na telefonie i jeszcze raz podniosłem wzrok. Wśród idących nie było nikogo takiego. Jednocześnie ekran śledzenia czipa pokazywał, że lada chwila się spotkamy. Gdy grupka przechodziła obok rzuciłem w przestrzeń nieśmiałe “Kaśka?”, ale odpowiedziały mi tylko zdziwione spojrzenia.

Czując się jak idiota, wróciłem do domu.

* * *

Drugą próbę podjąłem w niedzielę wieczorem, kiedy Kaśka, chyba w ramach przerwy od pracy umysłowej, wybrała się znów na zajęcia z tai chi w Ogrodzie Saskim. Tym razem miała spędzić prawie godzinę w jednym miejscu i niemożliwe było, żebym znów ją przegapił.

Czekałem na ławce, z nudów obserwując okolicę. Ludzie wyprowadzali psy na spacer, jakaś grupka siedziała w kręgu na trawie zawzięcie o czymś dyskutując, bogato ubrany mężczyzna spacerował niespiesznie, ostentacyjnie odsłaniając niezaczipowaną szyję. Przyszło mi do głowy, że skoro nie pobiera pensji podstawowej, to jego konwersja musi być nieskończona.

Zbliżała się godzina zero, skupiłem się więc ponownie na zbierającej się już grupie treningowej i punkciku na mapie, który twierdził, że Kaśka lada chwila powinna wyłonić się zza żywopłotu. Wlepiłem w to miejsce wzrok z takim napięciem, z jakim zwykle patrzę na ekrany u bukmachera, ale sekundy mijały i nikt się nie pojawił. Podszedłem tam i stanąłem dokładnie w punkcie wskazywanym przez aplikację.

Dreszcz przebiegł mi po kręgosłupie, gdy zrozumiałem, że mogę być pewny jednego. Któreś z nas nie istniało naprawdę.

* * *

Przeżuwałem hinduskie pierożki, tępo patrząc w zgaszony ekran telewizora. Kilka dni temu zrezygnowałem z abonamentu, który nie dość, że drogi, to jeszcze ogłupiał mnie serialami. Choć nie powinno – było mi przykro. Zżyłem się z nią, kibicowałem jej, a na końcu wyszedłem na idiotę. I nie pomagał fakt, że nie wiedział o tym nikt oprócz mnie, i że tak naprawdę powinienem cieszyć się z tego, co zaszło.

Nie tylko nie wyrzucili mnie z pracy, ale okazało się, że dzięki mojemu śledztwu na jaw wyszedł największy przekręt w historii Zakładu Równowagi Społecznej. Boty, które wykryliśmy, stanowiły około pięciu procent mieszkańców Warszawy. Większość pobierała tylko pensję podstawową, nieliczne wykonywały zdalnie proste prace, ale każdy co miesiąc wyprowadzał do podejrzanych banków większość uzyskanych pieniędzy. Ich wirtualne tożsamości przygotowane były prawie perfekcyjnie i najlepszą metodą łowów okazało się fizyczne sprawdzenie każdego obywatela z konwersją poniżej sześćdziesięciu procent.

Wszyscy w duchu zastanawialiśmy się, czy to koniec. Fragmenty oprogramowania, do których udało się dostać naszym specjalistom, podpisane były jako “v1.2_beta”. Ważnym pytaniem stało się, czy wersja finalna również trafiła do naszego systemu. Rząd nakazał przeprowadzenie kontroli w całym kraju, niestety wraz z samą aferą wyszło na jaw co nieco na temat stosowanych w zakładzie metod marketingowych i spora grupa obywateli w ramach protestu ograniczyła wydatki, a nadwyżki przekierowała na konta poza Europą. Nie muszę chyba mówić, jak utrudniło nam to pracę.

Spytałem informatyków, co stało się z Kaśką. Odpowiedzieli, że na prośbę Politechniki przekazano ją Katedrze Sztucznej Inteligencji do dalszych badań. Okazało się bowiem, że podejmowane przeze mnie akcje działały stymulująco na jej rozwój i spośród wszystkich odnalezionych botów to Katarzyna Sójka zarobiła najwięcej.

Nie powiedziałem tego nikomu, ale byłem z niej cholernie dumny.

Krzysztof Rewiuk, Krzysztof Matkowski

Dziewczyna z papieru i ognia

Opowiadanie ukazało się w magazynie Nowa Fantastyka 11/2019

Sierpień

Konrad Wolański wsłuchiwał się w kraj, a kraj grał mu swoją pieśń. Stukały kopyta, chrupała gruszka, w którą wgryzał się jadący obok ciemnoskóry mężczyzna. Pracujący w polu ludzie krzyczeli do siebie: patrzcie, szlachcic diabła prowadzi!

Jakby diabłów w okolicy było mało.

– Już blisko – powiedział Sanchez, ciskając ogryzek w stronę miedzy.

Zmierzali do dworu Popielskich, w którym Konrada czekać miały fortepian, inspiracje, zdrowy klimat oraz doktor Michał Olwidzki. Młodzieniec przebierał palcami. Nie mógł się już doczekać, aż zasiądzie przy klawiaturze – w ciszy, w spokoju, bez zgiełku dawnej stolicy, bez wyrzutów „wszyscy bracia twoi na wojnę poszli, za wolność Polski krew przelewają, a ty co?” – i skomponuje utwór, który zdziała więcej niż cała armia.

Dotychczas wszyscy mówili mu, że takiej melodii stworzyć się nie da. Wszyscy, z wyjątkiem doktora Olwidzkiego.

Olwidzki nie był lekarzem Konrada. Nie zajmował się dolegliwościami ze strony płuc – które najbardziej doskwierały młodemu kompozytorowi – lecz chorobami umysłu. Jako weteran naoglądał się już cierpień ciała, teraz postanowił poświęcić się duszy.

Spotkali się przypadkiem, jak to bywa w Warszawie. Wolański podzielił się swoim marzeniem, na co Olwidzki pokiwał poważnie głową i stwierdził, że „istnieje zapewne trucizna, której jeden kielich wystarczy, by zabić całą ludzkość, więc czemu nie mogłaby powstać jedna melodia, zdolna trafić do wszystkich serc?”.

Wiele miesięcy później, kiedy do Konrada przybył z posłannictwem Sanchez, pochodzący z Karaibów towarzysz doktora, młodzieniec ochoczo przystał na zaproszenie do dworu. Jeszcze tego samego dnia wyruszył z ciemnoskórym mężczyzną na północny wschód. Dopiero w połowie drogi pojął, że Olwidzki musiał mieć do niego interes.

A czego może chcieć lekarz, jeśli nie czyjegoś uzdrowienia?

Konrad, jako człowiek inteligentny, rozumiał, że sprawa musi być najwyższej wagi, skoro doktor nie chciał o niej informować nawet poprzez swojego zaufanego pomocnika. Dlatego młodzieniec wsłuchiwał się w szeptaną pieśń krainy – aż do ostatniego dnia podróży, gdy jeden fałszywy dźwięk zaburzył harmonijną zwyczajność melodii.

– Co to było? – Ściągnął wodze, rozejrzał się. Zerknięcie na Sancheza utwierdziło go w przekonaniu, że się nie przesłyszał.

Wjechali już w las, pełen topoli i brzóz. Okolica nuciła świergotem ptaków, szumiała legato wygrywanym na gałęziach drzew – udawała, że ów tajemniczy odgłos wcale nie wybrzmiał.

– Co to było? – powtórzył Konrad.

– Nie wiem, paniczu – skłamał Sanchez. – Może jakiś ptak?

Młodzieniec zdążył zauważyć, że jego towarzysz lubi udawać głupszego, niż jest w rzeczywistości. Spróbował odtworzyć w głowie ten nieludzki dźwięk. Był krótki; wpadł nie tylko w ucho, ale też do serca – dreszcz przechodził na samo wspomnienie.

Konrad zeskoczył z konia i zagłębił się w las. Sanchez poszedł w jego ślady. Błądzili chwilę wzdłuż białych pni, krocząc po miękkim mchu. Wolański nasłuchiwał… i obserwował mężczyznę, którego żniwiarze wzięli za diabła. Kreol wydawał się poruszony, jednak jego ciemna twarz nie zdradzała strachu.

– Wracajmy do koni, paniczu. To nic takiego. Dwór już blisko, gospodarze i doktor czekają.

Młodzieniec szedł dalej. Wydawało mu się, że oprócz łagodnej woni lasu czuje coś jeszcze, lecz wiecznie zatkany nos nie pozwolił rozpoznać zapachu. Konrad wytężył więc wzrok i zauważył długi włos zaczepiony o gałąź. Włos był barwy rdzy albo barwy ognia. Mógł należeć do zwierzęcia, ale Wolański – z natury nieskory do ryzyka – postawiłby kilka swoich palców, że włos zostawiła po sobie kobieta.

– Może ktoś wzywał ratunku…? – zapytał, nie śmiąc dotknąć znaleziska.

– To pewno tylko ptak. Chodźmy.

Wrócili do koni. Chwilę później trakt doprowadził ich do białego dworku. Podjechali bliżej, a Konrad spojrzał za siebie.

Stała tam: blada, brudna, z poranionym ciałem i cierniami w kasztanowych włosach. Fałszywa nuta pod postacią biało-czerwonej istoty.

– To panna Małgorzata Popielska – rozległ się nagle donośny głos. – Znowu jej się zaczęło.

Młodzieniec odwrócił się i ujrzał stojącego w progu – stojącego chwiejnie – doktora Michała Olwidzkiego.

* * *

Powitanie było taktowne, choć krótkie: słowa wydobyły się z ust czterech mężczyzn w postaci uprzejmego staccato; chleb i sól pozostały w kuchni. Potem Sanchez i Konrad wrócili do koni, by wziąć bagaże, gospodarz odszedł sprawdzić pokój dla gościa, a Michał Olwidzki – do głównej izby, by pić.

Osunął się na fotel, sięgnął po kielich, zajrzał w jego puste wnętrze. W srebrnym dnie odbiła się zarośnięta twarz: zniekształcona i nieludzka. Uniósł wzrok, by rozglądnąć się za butelką węgrzyna, jednak spostrzegł co innego.

– Zaprosiłem cię do nas, doktorze, bo mówili, żeś w świecie bywały, wiele widziałeś, wielu pomogłeś – zagaił Ignacy Popielski, wchodząc do pomieszczenia. Pogładził siwego wąsa, popatrzył na kielich, potem zerknął przez okno. – Nie sądziłem, że będziesz wzywał do pomocy cherlawego młodzieńca.

Odbywali tę rozmowę już wielokrotnie.

– To pomysł Sancheza – przypomniał Olwidzki. Jego oczy zbłądziły ku wygasłemu palenisku.

– Pomysł cudzoziemca? – zapytał gospodarz. – Tego się chwytamy, kiedy nawet rodak nic nie zdziałał? Nie tędy droga, doktorze. Choroba Małgosi jest nasza, tutejsza. Tylko Polak ją zrozumie, tylko Polak wyleczy.

– Jedna jest choroba, w podręcznikach medycyny opisywana jako polska specjalność: kołtun!

Starzec uśmiechnął się pod wąsem, przysunął krzesło do stolika, usiadł.

– Mówili też, żeś nie zawsze był taki… „Vive la Pologne!”, krzyczałeś kiedyś. „Niech żyje cesarz!”.

Olwidzki zamknął oczy.

– Z tego Bóg mnie rozliczy. Jeśli jeszcze tego nie zrobił…

– Teraz łatwo tak mówić – odparł Popielski.

Doktor namierzył w końcu butelkę. Dźwignął się na oparciu i sięgnął. Jego ręka wysunęła się przy tym z rękawa, odsłaniając część przedramienia pokrytą śladami po oparzeniu. Olwidzki spojrzał na swoje blizny, obciągnął szybko brzeg materiału i przeniósł wzrok na gospodarza.

– Nie rozumiesz, starcze? – Oczy, dotychczas zamglone, nagle zabłysły żywszym ogniem. – Jam się spalał dla niego, bo wierzyłem, że płonę dla Ojczyzny! Robiłem rzeczy podłe, wypełniałem rozkazy, przeciw którym buntował się rozum. Ale serce, głupie serce mówiło: zobaczysz, to jest element planu, wielkiego planu, który tylko on ogarnia. – Umilkł na chwilę, nalał sobie wina, po czym wskazał na wygasłe palenisko. – I co? Gdzie ten plan nas zawiódł?

Popielski nic nie odpowiedział, odebrał tylko doktorowi butelkę i sam sobie nalał.

Z Olwidzkiego, po krótkim wybuchu, jakby znowu uszło życie. Zapadł się w fotelu i nie odrywał wzroku od kominka. Po chwili milczenia znowu sięgnął po flaszkę – okazała się pusta. Starzec uśmiechnął się, wzniósł i wychylił ostatni toast.

– Młodyś i głupiś. Chociaż kształcony. Ja swoje w życiu widziałem i powiem ci tak: był Napoleon i nie ma Napoleona. Ale Polska była, jest i będzie. Odrodzi się znowu. Jak moja Małgosia.

– Ech, a wy znowu swoje – odburknął doktor. – Nic dziwnego, że wam wnuczka zwariowała. Kto by zresztą wytrzymał w takim otoczeniu? – Wskazał na portrety zdobiące ściany. – Kościuszko, Dąbrowski, Sowiński, to mają być idole młodej dziewczyny?

– A czego im brakuje? – zaśmiał się Popielski, ocierając wąsy. – Patrz na Rejtana, jaki dobrze zbudowany! Na pewno lepiej niż ten wasz Konrad.

Olwidzki zerknął z niechęcią na wskazany obraz. Pokręcił głową.

– To wszystko jest jakieś chore…

– Więc nas lecz, doktorze! To w końcu twoje zajęcie! – Starzec z trudem podniósł się ze stołka. Wziął do ręki pustą butelkę i kielich, po czym ruszył w kierunku drzwi.

– Z czego mam was leczyć? – Lekarz też chciał powstać, ale zakręciło mu się w głowie. Opadł z powrotem na fotel. – Z Polski?!

– Zamiast rozdrapywać własne rany, spróbuj jakoś pomóc Małgosi. – W głosie gospodarza nie było pretensji, raczej troska. Po chwili wahania dodał: – Weź przykład ze swojego sługi. Ten przynajmniej szuka sposobu. Ma pomysł, ma serce: szczere, choć czarne…

– Sanchez nie jest moim sługą – żachnął się Olwidzki.

– Więc kim?

– Tego właśnie przestaję być pewien. – Doktor pokiwał głową i znów wpatrzył się w ślady po wypalonym ogniu.

* * *

Konrad położył na fortepianie plik pustych kartek. Zagrał kilka nut – szukał dźwięku, który usłyszał chwilę wcześniej w brzozowym gaju. Fortepian brzmiał jednak czysto i przyjemnie, w przeciwieństwie do ukrywającej się w lesie panny. Wolański zatrzasnął klawiaturę i opuścił swoją izbę.

Dwór wydawał mu się znajomo opustoszały. Młodzieniec żył przecież w domu, którego mieszkańcy byli w większości gdzie indziej: czy to na wojnie, czy to w bezimiennej mogile. Takie miejsca pachniały kurzem, ludźmi zbyt starymi i ludźmi zbyt młodymi. Podłoga częściej skrzypiała sama z siebie niż pod ciężarem kroków.

Kompozytor błądził chwilę – ciałem po dworze, duchem wokół Małgorzaty Popielskiej – aż drogi dwóch części jego osoby zbiegły się w jednym z pomieszczeń. Wszedł. Powiódł wzrokiem po jasnobłękitnych ścianach, zatrzymał spojrzenie na portrecie kilkuletniej dziewczynki. Miała jasną, usianą piegami skórę, drobny nos, kształtne usteczka i wielkie zielone oczy.

Wisząca na krześle sukienka zdradzała, że jej właścicielka jest już dojrzałą panną, wysoką i szczupłą. Konrad szukał dalej, choć nie wiedział czego. Biurko puste, łóżko idealnie zasłane, na półce nieliczne książki: Biblia, przewiązany sznurkiem notes, tomik wierszy nieznanego poety. Była jeszcze pozytywka, jak się okazało – nienakręcona i pusta. W szufladach nie ośmielił się grzebać, tym bardziej że z korytarza dobiegł odgłos kroków.

Wolański ruszył do drzwi i gdy tylko wyszedł, wpadł na Ignacego Popielskiego. Trzasnęło szkło.

– Wybaczcie, gospodarzu – bąknął młody szlachcic. – Zgubiłem się i…

Ignacy machnął ręką – tą, w której jeszcze przed chwilą trzymał butelkę zabraną Olwidzkiemu. W drugiej ściskał pusty kielich. Zerknął nad ramieniem swojego gościa, potem spojrzał mu w oczy.

– Ciekawość to naturalna cecha ludzi młodych – powiedział. – Ktoś powinien cię uprzedzić, co możesz tu spotkać.

– Jeśli chodzi o pannę Małgorzatę…

– Właśnie o nią chodzi – przerwał starzec. – Czarny nie powiedział ci wszystkiego, prawda?

– O panience słowem nie wspomniał.

– Nie dziwota. To krętacz… ale dobry krętacz. Przynajmniej stara się coś zdziałać. Natomiast doktor Olwidzki… – Popielski przyjrzał się pustemu kielichowi i odłamkom butelki na podłodze. – Doktor Olwidzki chyba sam potrzebuje lekarza. To on powinien wytłumaczyć ci, Konradzie, na czym polega choroba mojej wnuczki. Jestem jednak gotów wziąć ten obowiązek na siebie. Chodź, umilmy sobie czymś tę przykrą rozmowę.

Przeszli do pokoju gospodarza. Z okna rozciągał się widok na sad i łyse wzgórze. Szlachcice rozsiedli się w fotelach; starszy wyjął tabakierkę i poczęstował młodszego. Zażyli, kichnęli.

– Zachorowała siedem lat temu – oznajmił Ignacy. – Już wtedy nie było z nami jej rodziców. Jednego dnia z pięknej, dobrze ułożonej panienki zmieniła się w… stała się… – Urwał, uciekł wzrokiem. – Nie, nie zmieniła się. Nie stała się nikim innym. Po prostu zniknęła. W tym dziewczęcym ciele nie było naszej ukochanej Gosieńki. Mówili, że postradała rozum… Ale ja już wielu ludzi, którzy oszaleli, widziałem, więcej może niż ten wasz doktor. To było coś innego. Zniknął człowiek, została powłoka. – Spojrzał Konradowi w oczy. – Podobnie z naszą Ojczyzną. Zniknęła Polska, choć została ziemia, zostali ludzie.

– Przykra historia – mruknął młody szlachcic, byle tylko coś rzec.

– Przykra, ale nie cała. – Popielski wyprostował się w fotelu. – Potem Małgosia zaczęła wracać. Nie nagle, z dnia na dzień, jak wtedy, gdy zniknęła. Wracała powoli, stopniowo, jakby samą siebie budowała niczym dom. I wróciła. Po kilku tygodniach, a może to były miesiące?, odzyskaliśmy ją. Wspaniałą dziewczynę.

– A potem znowu się zaczęło – powiedział Konrad, przypominając sobie słowa Olwidzkiego.

Gospodarz spojrzał na niego krzywo.

– Tak. Znowu ją straciliśmy. Znowu uciekła do lasu, zaczęła żyć jak… – Umilkł.

– Jak co?

Starzec pochylił się do Wolańskiego nad stolikiem, ujął go za ręce.

– Proszę. – Głos mu się łamał, oczy błyszczały. – Pomóż jej. To stało się tyle razy… Widziałem, jak znika i jak powoli się odradza. Każdy kolejne zniknięcie coraz mocniej łamało mi serce. Każdy powrót dawał złudną nadzieję i nietrwałe szczęście.

Do młodego szlachcica docierało, że nie został tu sprowadzony dla własnego dobra. Inspiracje? Zdrowy klimat? Doktor, który leczy? Popielski miał rację: z tego Sancheza to był krętacz.

Przynajmniej fortepian się zgadza, pomyślał gorzko Konrad.

Potem wyobraził sobie ją, Małgosię Popielską, istotę, która chwilowo nie istnieje, ale która istnieć zacznie, a on, Konrad Wolański, swoim ciałem, swoim umysłem, swoim muzycznym talentem będzie mógł jej w tym pomóc. Będzie ją odzyskiwał, będzie ją przywracał, będzie ją współtworzył.

Czy człowiekowi może przyświecać szlachetniejszy cel?

– Pomogę jej – powiedział.

* * *

Zegarowy kurant przestał wygrywać melodię. Sanchez stał pod ścianą, przyglądając się to doktorowi, to jednemu z oleodruków.

– Zupełnie jak pan – wskazał na obraz – wtedy, przed moim wyjazdem. – Zmrużył oczy, podchodząc bliżej do portretu. – Tylko ten jest lepiej zbudowany.

Olwidzki skurczył się w sobie jeszcze bardziej. Nie musiał patrzeć na ścianę, znał te wizerunki na pamięć. Odgarnął ręką zmierzwione włosy i odpowiedział z wyrzutem:

– Nie spieszyłeś się z powrotem.

– Wie pan, co się teraz dzieje na drogach? A w Warszawie zupełny chaos, nie mogłem znaleźć chłopaka.

– Widzę, że jednak znalazłeś. Naprawdę myślisz, że to pomoże?

– Naszym dziewczynom zawsze pomagało – odparł Sanchez, szczerząc białe zęby w uśmiechu.

Doktor podrapał się po brodzie.

– Boję się… boję się, że oni jednak mają rację. To nie jest zwykła choroba i twoje proste, wiejskie sztuczki nic tu nie dadzą.

– Pańskie miastowe sposoby też nie pomogły – odparł bez namysłu Sanchez.

Olwidzki, zamiast unieść się gniewem, tylko zwiesił głowę na piersi. Wielodniowy zarost na policzkach powodował, że wydawał się jeszcze szczuplejszy, a siwe włosy na skroniach dodawały mu lat. Sanchez patrzył na niego przez chwilę w milczeniu, po czym podszedł do fotela i położył doktorowi rękę na ramieniu.

– No już dobrze, dobrze. Zostawić pana na kilka dni samego… Ale już jestem.

Lekarz podniósł na niego podpuchnięte oczy.

– No jak pan wygląda? – kontynuował Sanchez. – Trzeba pana ogolić, włosy przystrzyc. Kołtun się panu robi.

Doktor uśmiechnął się krzywo. Kreol wyszedł z izby, by po chwili wrócić z przyborami do golenia. Zabrał się do ostrzenia brzytwy, następnie rozrobił w miseczce mydło. Nabrał pianę na pędzel i zaczął nakładać na twarz Olwidzkiego, a ten potulnie poddawał się jego poleceniom.

– Pan się teraz nie wierci. – Sanchez stanął za doktorem i wziął do ręki ostrze. Olwidzki odchylił głowę na oparcie fotela.

– Sanchez, tam na Santo Domingo, w osiemset czwartym…

– Kiedy pana poznałem?

Twardy zarost zachrzęścił pod brzytwą. Spod piany, tuż koło ucha, wyłonił się szeroki pas różowej skóry.

– Kiedy wyciągnąłeś mnie z tej płonącej chaty… Źle było ze mną?

– Już tyle razy panu opowiadałem. Bardzo źle.

– Właściwie to już nie żyłem?

Sanchez przeciągnął brzytwą z dołu do góry, po szyi lekarza.

– Właściwie pan nie żył.

– To jak mnie uratowałeś? Bez wiedzy medycznej, narzędzi, opatrunków?

Ostrze zatrzymało się na moment na wysokości grdyki.

– Panie Olwidzki, ufa mi pan?

– Przecież wiesz.

Brzytwa wróciła na dół i ruszyła znów ku górze, zbierając kolejną porcję piany i zarostu.

– To niech tak zostanie. Swoim pacjentom też pan wszystko tłumaczy? Uratowałem, jak potrafiłem. A potem wróciłem z panem do Europy, nauczyłem się pana języka, wszędzie za panem jeżdżę, bo moi ludzie wierzą, że jest się odpowiedzialnym za tego, komu uratowało się życie.

– Ci twoi ludzie chcieli mnie spalić żywcem! – Olwidzki, mimo wzburzenia, cały czas uważał, żeby nie poruszyć głową.

– Dziwi się im pan? Przyjechaliście w tych francuskich mundurach odebrać nam wolność i twierdziliście, że robicie to dla swojego kraju. Kraju, o którym nikt z nas nawet nie słyszał.

– To było bardziej skomplikowane… – mruknął doktor. – Ale nie wracajmy do tych spraw. Stare dzieje. Dziś już sam niewiele z tego rozumiem.

Sanchez przeniósł się na drugą stronę i przełożył brzytwę do lewej ręki. Doktor uspokoił się i dodał:

– Bo widzisz, czasem mi się wydaje, że ja się tam spaliłem do końca. I do życia wróciłem jako ktoś inny… Auu! Uważaj!

Sanchez ściągnął palcami pasemko włosów z ostrza brzytwy, otarł je z mydła i zamiast wyrzucić do miseczki, odłożył na blat stołu.

– Mówiłem, że kołtun się panu robi.

Olwidzki zmarszczył brwi, spojrzał na niego z wyrzutem, ale ponownie odchylił głowę.

– To oczywiście taka przenośnia, złudzenie psychiczne – kontynuował. – Ale myślę sobie, że jego mechanizm może być podobny do tego, co odczuwa panna Małgosia.

– A ja myślę, że u kobiet to jest dużo bardziej skomplikowane – odparł Sanchez, przenosząc się z brzytwą na górną wargę doktora.

– Kiedy naprawdę dostrzegam pewne ana… Gdzie mi z tym mydłem! Dałbyś już spokój, bo nie mogę się skupić!

Sanchez odłożył ostrze i sięgnął po gorący ręcznik, by okryć nim szczelnie twarz doktora. Z kieszeni wyjął małą tabakierkę, otworzył wieczko i schował do środka leżący na stole kosmyk włosów. Olwidzki głośno sapał pod parującym kompresem.

– Bo widzisz… Zabierz to, bo się uduszę! – Spod materiału wyłoniło się czerwone oblicze doktora. – Wydaje ci się, że wszystko wiesz najlepiej! Ciekawym bardzo, co zaproponujesz, jeśli twój plan z tym suchotniczym młodzianem się nie powiedzie?

Sanchez spokojnie opłukał brzytwę i wytarł ją w odrzucony ręcznik.

– A jak pan myśli, do kogo zwracali się tutejsi po pomoc, kiedy zwykłe metody nie wystarczały?

Wrzesień

Lato odchodziło, a dziewczyna wracała.

Początkowo Konrad widział ją z daleka, jak przemyka wśród drzew, ni to strzyga, ni to nimfa, prędzej biało-czerwona smuga na tle zieleni. Mieszkańcy dworu i okolic zdawali się tym nie przejmować. Jedna ze służących powiedziała Wolańskiemu:

– Panienka sama przyjdzie, trzeba tylko poczekać.

Wszyscy więc czekali: Olwidzki pogrążał się w bezczynności i cierpliwym pijaństwie, Popielski zamartwiał się i łysiał z dnia na dzień, zaś Sanchez krążył, kombinował, knuł, lecz nawet jego działanie było wyrazem bezsilności.

Konrad zażywał świeżego powietrza, tabaki i samotnych spacerów.

Wypatrywał dziewczyny lub jej śladów. Cieszył go nawet widok bosej stopy odciśniętej w ziemi. Nie znał jeszcze panny Popielskiej – wszak, zdaniem gospodarza, Małgosia chwilowo nie istniała – ale odkrywał własne wyobrażenia na jej temat. Wieczorami, gdy tworzyło mu się najlepiej, otwierał okno izby na oścież i przemieniał swoje imaginacje w muzykę. Dźwięki niosły się w las, dedykowane osobie, która rodziła się w dwudziestoletnim ciele.

Potem słowa służącej się sprawdziły: Małgosia sama przyszła, wzięła kąpiel w drewnianej balii, zabrała ze swojego pokoju sukienkę i w nią ubrana, czmychnęła z powrotem między drzewa. Tym razem jednak nie odchodziła daleko. Konrad widział, jak trzy razy dziennie ktoś zanosi jedzenie do bramy i tam je zostawia. Czasem był to Popielski, czasem kucharka, a raz nawet pofatygował się Olwidzki.

Dziewczynie poprawiało się z każdym dniem. Przebywała w pobliżu dworu, wchodziła nawet do środka. Dziadek i doktor próbowali nawiązać z nią kontakt, ale ona wciąż milczała, a gdy mężczyźni stawali się zbyt natrętni, uciekała.

Lubiła słuchać muzyki Konrada. Młody kompozytor słyszał, jak szeleszczą gałęzie pod oknem; nauczył się rozpoznawać Małgosię po cichych skrzypnięciach podłogi w korytarzu. Nigdy nie unosił wzroku znad klawiatury, z obawy, że spojrzenie spłoszy tę istotę, przypominającą porcelanę nie tylko barwą skóry, ale też kruchą odwagą.

W połowie września po raz pierwszy się do niego odezwała. Nie usłyszał skrzypnięcia. Weszła do izby bezszelestnie, stanęła kilka kroków za jego plecami i zapytała:

– O czym to?

Przestał grać. Wyobrażał sobie, że jej głos będzie nieśmiały i delikatny, a tymczasem panna Popielska przemawiała tonem pewnym i barwnym.

– To polonez – odparł, nie odwracając się. – Nie ma słów, jest do tańczenia.

– Ale kto tańczy?

Nie zrozumiał pytania, ale Małgosia sama pospieszyła z wyjaśnieniem:

– Muzyka zawsze coś mówi. Ta mówi o tańczeniu, więc kto tańczy w twojej głowie?

Dłużej nie wytrzymał – spojrzał za siebie. Stała tam: zarumieniona, uśmiechnięta, w żółtej sukience, z rozpuszczonymi rudymi włosami.

– Tak wyczytałam w wierszach pana Adama – oznajmiła. – Każda muzyka opowiada inną historię słuchaczowi, a inną grającemu.

Konrad nie zdołał skupić się na słowach, oczarowany jej widokiem. W końcu stała przed nim, blisko, spokojnie. Nie była już smugą na tle zieleni, lecz żywą osobą, której świeży zapach właśnie docierał do nozdrzy młodzieńca.

Nie była wyobrażeniem, lecz dziewczyną, której nie potrafiłby sam wymyślić.

Roześmiała się.

– Wyjaśnię ci jutro – powiedziała.

I wyszła.

Przez kilka oddechów Konrad siedział nieruchomo. Potem chwycił kartki pokryte pięciolinią i zaczął gorączkowo zapisywać nuty. Nie musiał grać – melodia sama rozbrzmiewała w głowie. Przemieniał rzeczywistość w muzykę, przelewał niewytłumaczalną niezwykłość minionej chwili na papier, komponował – jak sądził – swoje najlepsze dzieło. Utwór, który może nie zdziała więcej niż armia, lecz utwór, który… który…

Który co?

Pióro wysunęło się z ręki i spadło na podłogę. Konrad wodził wzrokiem po nutach, kręcił głową. On to słyszał w głowie, w sercu – dla niego melodia miała moc. Ale dla innych? Czuł, że dla słuchaczy będzie to nic nie znacząca kombinacja dźwięków, ładna, lecz pusta.

Znowu. Znowu to samo. Kolejna kompozycja, która podzieli los poprzednich.

* * *

Olwidzki i Sanchez przedzierali się przez las. Mech uginał się pod stopami, trzaskały łamane gałązki, pachniało żywicą. Kreol co chwila schylał się i podnosił coś z ziemi; doktor przyglądał mu się podejrzliwie.

– Tych nie będę jadł. – Wskazał na białe grzyby w koszyku towarzysza.

– One wcale nie są do jedzenia – odparł spokojnie Sanchez.

Olwidzki zmierzył go spojrzeniem i machnął w powietrzu swoją pustą kobiałką.

– Dałbyś już spokój tym murzyńskim gusłom! Ja rozumiem w Afryce, czy na Karaibach, ale tutaj? To jest, jakby nie patrzeć, cywilizowany kraj!

– Pan zbiera swoje, o, tam – Sanchez wskazał na kępkę prawdziwków pod świerkiem – a ja swoje. Skoro rosną, to znaczy, że czemuś służą. Zresztą, pan myśli, że tu nie ma szamanów? Ciekawe, jak sobie miejscowi radzili przed przybyciem lekarzy.

– I gdzie się ci twoi guślarze teraz podziali? Nie widziałem we wsi żadnego!

– Wcale bym się nie zdziwił, gdyby któryś mieszkał w tym lesie. Inaczej ludzie nie daliby mu spokoju, przychodząc z każdym, najmniejszym problemem. Pan nawet nie wie, jak to jest.

Olwidzki z trudem przeszedł nad zwalonym pniem drzewa.

– Nie sądzisz, że czas już wracać? Zresztą, mam wrażenie, że kręcimy się w kółko.

– Dobrze panu zrobi trochę świeżego powietrza i słońca. Od siedzenia w zamknięciu wygląda pan jak żywy trup. – Sanchez schylił się po kolejną zdobycz. – O, tam, między drzewami widzę polankę. Usiądziemy, odpoczniemy, żeby nas tylko mrówki nie oblazły.

Schylając głowy pod niskimi gałęziami, przecisnęli się we wskazanym kierunku – Sanchez przodem, doktor za nim, narzekając pod nosem. Najwidoczniej nie byli pierwszymi, którzy postanowili tu zażyć odpoczynku – na środku polanki widniał krąg paleniska. Poza tym jednak nie dostrzegli innych śladów ludzkiej obecności.

– Pewnie twój leśny guślarz tutaj obozował – mruknął Olwidzki.

– Niech pan spojrzy, to bardzo małe ognisko. Ogrzać by się przy nim nie można, co najwyżej coś spalić…

Doktor podszedł bliżej do czarnego kręgu.

– Jakieś papiery, dokumenty. Pewnie notatki spiskowców.

Sięgnął ostrożnie po zwęgloną kartę.

– Niech pan uważa! – zawołał Sanchez.

Powiał wiatr, zapachniało dymem, czarny jak żałobna flaga arkusik uleciał w górę. Doktor roztarł między palcami to, co zostało w jego dłoni. Sadza. Znowu tylko sadza. Zamknął oczy.

Wszędzie dokoła zgliszcza.

Spalone ściany domu, siny popiół pod stopami, okopcony komin sterczący w szare niebo – zgliszcza.

Wypalony kraj, jałowa ziemia, zwęgleni ludzie.

I w środku – mały węgielek, spopielone serce, ostygła już pustka.

Zakręciło mu się w głowie, usiadł.

Sanchez wsunął mu do ręki ciepłą piersiówkę.

– Pan się napije.

Olwidzki, nie otwierając oczu, pociągnął z butelki.

– Ziołowa?

– Ziołowa. Gorzka, ale dobra.

Doktor wychylił jeszcze jeden łyk. Czuł, jak palący trunek przepływa przez gardło i wypełnia ogniem jego wnętrze. Odetchnął głęboko.

– Sanchez, ja już tak dalej nie mogę… Rozumiesz? – Spojrzał na przyjaciela. – Nie pamiętam niczego sprzed tego pożaru na Santo Domingo. To znaczy, pamiętam, ale nie tak jak własne życie, tylko jakbym czytał spisaną przez kogoś księgę. Sanchez, co tam się naprawdę stało?

– Panie Olwidzki – Kreol przykucnął naprzeciw lekarza – moi ludzie mówią, że przeszłość to tylko pieśń śpiewana żywym przez umarłych. Jej słowa czasem są piękne, częściej wstydliwe, ale to tylko słowa, puste, już bez znaczenia.

Doktor otarł ręką czoło. Na skórze zostały czarne smugi. Sanchez podał mu chusteczkę.

– Skoro nie ma pan wpływu na przeszłość, niech pan jej nie pozwoli wysysać z siebie duszy.

– To czego się trzymać, co jeszcze ma sens? – Twarz Olwidzkiego powoli nabierała rumieńców, a oczy odzyskiwały blask.

Z oddali, z lasu, dobiegły ich odgłosy śmiechu. Sanchez skinął na doktora, przypadli do pnia dużego dębu na skraju polany, ostrożnie wychylili głowy.

Leśną ścieżką, w smudze słonecznego światła nadchodziła panna Małgosia Popielska, a w ślad za nią, jak prowadzony na smyczy, podążał panicz Konrad. Dziewczyna niosła w ręce dzbanek pełen malin, chłopak schylał się co chwilę i zrywał kwiaty do bukietu.

– Nic tu po nas, Sanchez, chyba czas wracać – szepnął Olwidzki.

Poczekali, aż młodzi miną ich polankę, i ruszyli z powrotem w kierunku dworu. Nie spieszyli się; nawet Sanchez, dotychczas poruszający się po lesie ze zręcznością dzikiego człowieka, celowo robił teraz wiele hałasu.

Do domu dotarli tuż przed zmierzchem. W oknach pokoju panienki paliło się już światło. Z daleka dostrzegli na ganku postać samotnego mężczyzny. Czarnowłosy, z bokobrodami na bladej, pociągłej twarzy, siedział na schodach, opierając w zadumie głowę na dłoni. Pomimo ciepła okrywało go narzucone na plecy futro, a pod szyją pyszniła się zawiązana fantazyjnie krwistoczerwona chusta. Na widok nadchodzących powstał, sztywno ukłonił się Olwidzkiemu i zatrzymał dłużej wzrok na twarzy Sancheza.

– Cóż to, panie Adamie? – Za jego plecami rozległ się śmiech starego Popielskiego. – Przecie w legionach, gdzie pan służyłeś, wielu było czarnoskórych żołnierzy!

Nieznajomy odsunął się na bok, przepuszczając gospodarza.

– Panowie pozwolą – stary Ignacy przybrał oficjalny ton – nasz sąsiad, pan Adam, właśnie wrócił z długiej tułaczki.

* * *

Wszędzie było widać Polskę.

Konrad i Małgosia chodzili na długie spacery, dziewczyna narzucała szybkie tempo, na jej bladej twarzy pojawiał się rumieniec – Polska.

Wgryzali się w czerwone jabłka, odsłaniając biały miąższ – Polska.

Konrad skaleczył się o cierń, dotknął pnia brzozy, zostawił ślad krwi – Polska.

A wszystko za sprawą rozmów Ignacego Popielskiego i innych szlachciców, którzy czasem zajeżdżali do dworu. Mężczyźni dyskutowali o utraconej wolności, o silnym duchu w Narodzie, o tym, że kraj odrodzi się jak feniks. Wszędzie dopatrywali się znaków od Boga: a to ktoś widział orła na niebie, a to ktoś śnił o powrocie Francuzów, a to ktoś słyszał plotkę, że Józef Poniatowski nie umarł albo że umarł, lecz zmartwychwstał.

Ściszonymi głosami mówili, że panna Małgosia cierpi niczym Ojczyzna. Walczy z chorobą, jak powinno się walczyć z zaborcą. Dziewczyna stanowi wyraźny sygnał, by się zjednoczyć, by powstać, by znowu zawisły polskie flagi – patrzcie, mości panowie, jak jej anielskie oblicze spłonęło pąsem.

Wolański słuchał tego, milcząc taktownie, i zerkał nad stołem na Olwidzkiego. Zastanawiał się, czemu doktor wygląda tak blado. Niedobrze mu od tych patriotycznych dysput czy od nadmiaru wina?

Kiedy tylko Konrad mógł, starał się na Polskę nie patrzeć. Wolał patrzeć na Małgosię.

Zakochiwał się więc w jej pospiesznym kroku, w pospiesznej mowie, w pospiesznym byciu. Pozwalał, by go prowadziła przez las do miejsc, gdzie rosną najlepsze jabłka, dzikie i słodkie. Wgryzali się w chrupiący miąższ; sok ściekał po brodzie. Potem dziewczyna brała go za rękę – jeszcze lepką po owocach, ale nie przeszkadzało im to – i ciągnęła w stronę strumienia. Myli dłonie, myli twarze, po czym zaczynali się chlapać, jakby byli dwa razy młodsi niż w rzeczywistości. Do dworu wracali polami, a wczesnojesienne słońce suszyło ich ubrania.

Konrad tej beztroski się wstydził – był przecież dorosłym kawalerem – i jednocześnie chciał, by trwała jak najdłużej. Bał się, że Małgosia, z każdym dniem zdrowsza, piękniejsza i mądrzejsza, wyrośnie z ich wspólnych spacerów i skupi się na tym, czym dziedziczka powinna się zajmować. Znajdzie męża, kogoś bardziej obiecującego niż kompozytor, który nie może się pochwalić żadnym skończonym dziełem.

Zaskoczyła go jednak: potrafiła zachować w sobie dziecięcą radość, kiedy rozkwitała w niej kobieta.

Któregoś dnia – liście już żółkły – była gotowa, by porozmawiać z Konradem o chorobie. Zaprosiła go do swojego pokoju, kazała usiąść na łóżku. Młody szlachcic zdziwił się, nie chciał łamać obyczajów, ale spełnił polecenie.

Dziewczyna wzięła dwie z trzech stojących na półce książek.

– Pomagają mi… wrócić – oznajmiła, siadając obok Konrada. – Poznałeś już pana Adama? Podarował mi tomik swoich wierszy, kiedy byłam dzieckiem. – Położyła prawą dłoń na Poezjach. – A potem, kiedy zaczęłam chorować, doradził prowadzenie własnych zapisków. – Lewą ręką pogładziła obwiązany sznurkiem notes.

Młodzieniec nie wiedział, co odrzec.

– Nie pomagają mi jednak zostać – dodała Małgosia. – Choć próbowałam różnych sposobów. Opisywałam wszystko, każdy dzień od świtu do zmierzchu, sny także. Starałam się określić, kim jestem. W jednym z wierszy pan Adam napisał: nieistotne, kim jesteś, istotne, kim się stajesz. Nie wiem, co o tym sądzić, Konradzie.

– A kim się czujesz?

– Czuję się… problemem. Czuję się znakiem dla dziadka i reszty szlachciców, zbyt starych lub zbyt tchórzliwych, by pójść na wojnę. Czuję się jak wiersz, z którego każdy może wyczytać, co zechce. Jakbym nie była prawdziwa, tylko… – Urwała, przesunęła dłonią po tomiku poezji. – Nie byłoby to takie złe, gdybym tylko sama mogła siebie napisać.

– Codziennie siebie piszesz, Małgosiu.

– A ty codziennie komponujesz. I gdzie twoje arcydzieło?

Zapadło milczenie. Tylko dwór mruczał odgłosami krzątającej się służby.

Wolański czuł ból, którego nigdy wcześniej nie doświadczył: niezbyt mocny, ale głęboki. Pomyślał, że może coś podobnego przeżywali nieszczęśliwi poeci.

On jednak nie był nieszczęśliwy. Przeciwnie. Drobna rana zadana przez Popielską jedynie umacniała uczucie, tak jak zimna woda hartuje gorącą stal. Umacniała to, co wydawało się już wystarczająco trwałe – bo odwzajemnione. Dziewczyna siedziała blisko. Czuł jej zapach. Mógł sięgnąć, złapać za rękę, nie odtrąciłaby go.

Mógłby nawet o tę rękę prosić.

– Wiem, że to znowu się zacznie, Konradzie – powiedziała po chwili Małgosia, burząc jego marzenia. – Wiem, że twoja obecność miała temu zapobiec. Nie patrz tak na mnie, proszę. Nie jestem głupia. Wiem, że twoje przybycie to pomysł tego czarnego, Sancheza.

– Może się mylisz. Zastanów się, kiedy następuje nawrót?

– Nawrót? Doktor Olwidzki powiedział ci, że to są nawroty? Konradzie, moja choroba trwa nieustannie, nawet w tej chwili, gdy siedzisz tu przy mnie.

– Kiedy? – nie ustępował szlachcic. – Co jest powodem?

Zawahała się.

– Doktor mówi, że to może być wywoływane szokiem, silnymi emocjami. Dziadek uważa, że to przez naszą sytuację we dworze, w Polsce. Słyszałam też inne, bardziej niepokojące teorie…

– Też je słyszałem. Chyba nie wierzysz w bzdury opowiadane przez ciemny lud?

– Dobrze to ująłeś: ciemny. Ten Sanchez też coś o tym mówił.

Uśmiechnęła się smutno, spuściła głowę.

Konrad przymknął oczy, próbując zestroić myśli.

– Nie powiedziałaś, jakie jest twoje zdanie – rzekł w końcu. – Co jest powodem… nasileń twojej choroby?

Nie odpowiedziała od razu. Patrzyła na trzymane książki, trochę na poezje pana Adama, trochę na własne zapiski. Dłużej na te drugie. Nie musiała ich czytać – znała te zdania na pamięć.

Nic nie znacząca kombinacja słów, ładna, lecz pusta.

Małgosia uniosła wzrok. Odłożyła książki na bok, wyprostowała się, złożyła ręce na podołku.

– Myślę, że ja jestem powodem.

Październik

Stary Popielski zasiadł pod ścianą, między Kościuszką i Dąbrowskim.

– Zgromadziłem was tutaj, panowie – zaczął, a postaci z obrazów zdawały się przysłuchiwać z uwagą – bo czas nam radzić. Wnuczka moja, Małgosia, jak chyba wszyscy widzicie, wróciła szczęśliwie do zdrowia. Znak to niemylny, że Opatrzność nam sprzyja.

Olwidzki bez przekonania pokiwał głową.

– Muszę tu przyznać wobec panów – powiedział – żem był raczej przeciwny pomysłowi mego towarzysza. – Wskazał na Sancheza, tkwiącego w kącie i spode łba łypiącego na pana Adama. – Czasem jednak, kiedy rozum nic wskórać nie może, serce z pomocą przybywa. Jestem już, być może, za stary, by o tym pamiętać. Grunt, że młodzi nie zapomnieli. – Uśmiechnął się krzywo. – Jeśli uznacie, że nasza posługa skończona, pora nam za gościnę dziękować i ruszać dalej, bo czekających na pomoc w tym kraju niemało.

– Nie, nie, źleś mnie waćpan zrozumiał! – Popielski zamachał rękoma. – Nikt was stąd nie wyprasza, wręcz przeciwnie. Dzieło nowe się szykuje, w którym i panowie, jako doświadczeni weterani, swoje miejsce znajdziecie.

Olwidzki, wyraźnie zdezorientowany, również zerknął w stronę pana Adama. Tajemniczy mężczyzna zasiadał w ulubionym fotelu doktora i przyjąwszy zwykłą sobie pozę zadumanego filozofa, spoglądał w nieokreślone przestrzenie. Nad jego głową pyszniła się ikona Panny Ostrobramskiej.

– Tak, panowie! – kontynuował gospodarz. – Widzę, że już się domyślacie. Pan Adam przybywa do nas jako emisariusz wielkiej sprawy. Jeździ od dworu do dworu i liczy szable gotowe do walki. Mam nadzieję, że i panów, jako ludzi honoru, może w swych rachunkach uwzględnić.

Doktor zakrztusił się winem.

– Nie jestem pewien – odrzekł po chwili – czy to właściwy moment…

– Najlepszy! – nie dał mu skończyć Popielski. – Uzurpator zaślepiony zwycięstwem, Prusacy liżą rany, nikt nie spodziewa się wybuchu powstania. A nas tu jeszcze wielu zostało, może niemłodych, ale wciąż pamiętających, jak się szablą posługiwać!

– A panicza Konrada panowie do spisku nie zapraszają? – odezwał się Sanchez.

Doktor spojrzał w jego kierunku. Kreol opuścił swoje miejsce w kącie i zajął teraz pozycję pod obrazem Czarnej Madonny, wciąż prowokacyjnie wpatrując się w rozpartego w fotelu poetę.

Jakby zbudzony tym pytaniem, pan Adam zamrugał i raczył wreszcie włączyć się do rozmowy.

– Panicz Konrad wydaje się mieć wyznaczone tutaj inne zadanie – odpowiedział zaskakująco łagodnym tonem.

Olwidzki zerknął na poetę, na Sancheza, znowu na pana Adama, po czym, tknięty nagłym przeczuciem, obrócił się i spojrzał na ścianę za sobą. Nie zdziwił się wcale na widok ujętego w ramę wąsatego oblicza i wypiętego torsu nieszczęsnego posła ziemi nowogródzkiej. Rejtan rzeczywiście wydawał się do niego nieco podobny.

– Panowie wybaczą – zwrócił się znów do zgromadzonych – ale sądzę, że wasz entuzjazm jest oparty na zbyt pochopnych kalkulacjach…

– Kalkulacje, dywagacje, zdrowy rozsądek – przerwał mu ponownie Popielski. – A tak ładnie mówiłeś doktorze przed chwilą o racjach serca! Duch, duch jest w narodzie! W uzdrowienie Małgosi też waćpan nie wierzyłeś!

Nagle huknęło – drzwi, pchnięte gwałtownym ruchem, uderzyły w ścianę obok Sancheza i do izby wpadł wzburzony Konrad Wolański.

– Zaczęło się!

Olwidzki poczerwieniał. Popielski zbladł i wyciągnął w stronę lekarza trzęsący się palec.

– Widzisz waćpan!

– Znowu się zaczęło. – szepnął Wolański, a potem głos mu się załamał. Młodzieniec otarł dłonią twarz i ze zdziwieniem spojrzał na znaczące ją ślady krwi. – Panna… panna Małgosia…

Ręka Popielskiego opadła. Stary szlachcic zatoczył się w miejscu, ale odzyskał równowagę. Rozejrzał się pełnym rozpaczy wzrokiem po zgromadzonych i runął w stronę otwartych przez Konrada drzwi.

Chłopak wybiegł zaraz za nim. Olwidzki chciał ruszyć w ich ślady, ale drogę zastąpił mu Sanchez.

– Nic tam po panu.

– Więc mamy to tak zostawić? – Doktor próbował przecisnąć się do wyjścia.

– Przecież mówiłem, że jeśli chłopak nie pomoże, zostaje nam jeszcze jeden sposób – tłumaczył Kreol. – Brakowało tylko pewnego elementu.

– Jakiego?

– Guślarza – odpowiedział Sanchez i wskazał na fotel, w którym zasiadał pan Adam.

* * *

Nagły kaszel zagłuszył kroki Olwidzkiego.

– Wciąż źle? – zapytał doktor.

Konrad wzdrygnął się.

– Wszedł pan cicho jak duch – wychrypiał, odwracając się od fortepianu.

– Przepraszam.

Olwidzki stał w drzwiach, uzbrojony w dwie butelki. W jednej chlupotało czerwone wino – Wolański umiał już po samej barwie rozpoznać ulubionego węgrzyna doktora – druga zaś wypełniona była przezroczystym płynem. Młodzieniec miał silne podejrzenie, że to nie woda.

Lekarz rozejrzał się: najpierw zerknął na bladą twarz Konrada, potem na zakrwawioną chusteczkę, wreszcie na panujący w izbie bałagan. W końcu wypatrzył fotel, rozpromienił się nieco i zasiadł.

Milczeli, dopóki Wolański znów nie zaniósł się silnym kaszlem.

– Masz – powiedział Olwidzki, podając mu butelkę z przezroczystym płynem. – To lekarstwo.

– Już Sanchez mnie poił swoją ziołową nalewką…

– Konradzie, jestem doktorem. Nie dawałbym ci niczego podobnego. To wódka.

Po chwili wahania kompozytor łyknął. Nie miał w ustach alkoholu od tej nieszczęsnej nocy, kiedy upił się, zdarł z siebie ubranie i nagi ruszył do lasu, na poszukiwanie Małgosi. Pamiętał następny poranek: wrócił bez panny, za to z okropnym bólem głowy, zapaleniem płuc i postanowieniem, że drugi raz nie da się wciągnąć w pułapkę miłości skazanej na nieszczęśliwe zakończenie.

Olwidzki spróbował nawiązać rozmowę:

– Grałeś? – Wskazał na fortepian.

– A słyszał coś pan?

– Nie.

– Nie potrafię już grać – wyznał Konrad. – W głowie nie rozbrzmiewa mi żadna muzyka. Mogę uderzyć w klawisze, ale… – Urwał, spojrzał na doktora. – Po co pan przyszedł? Żeby zastąpić moją rozpacz pijaństwem?

– Przyszedłem prosić cię o pomoc.

– To ja powinienem pana prosić. – Młodzieniec pokazał chusteczkę pokrytą czerwonymi plamami.

– Dałem ci lekarstwo. Pij.

– Wódka na zapalenie płuc?

– Wódka na złamane serce. Tłumaczyłem ci przecież, że nie zajmuję się chorobami ciała, lecz chorobami duszy. – Olwidzki, jakby na zachętę, sam pociągnął solidny łyk węgrzyna. – A moje doświadczenia wskazują na to, że dusza goi się dłużej niż ciało. – Podwinął rękaw, obnażając blizny. – Twoja dusza, moja dusza… i dusza panienki Małgosi.

– Wybaczy pan, doktorze, ale nie jestem w nastroju do filozoficznych dysput.

– Nie wątpię. Nie umniejszając twojej inteligencji, Konradzie, zauważyłem, że wolisz działać sercem niż rozumem. Zresztą, dlatego Sanchez cię tutaj sprowadził. – Olwidzki pochylił się nagle w fotelu. – Moja prośba jest taka: miej serce. Miej serce dla panny Małgosi.

– Miałem. – Młodzieniec wzniósł butelkę. – I właśnie je leczę.

Pił, dopóki nie przeszkodził mu spazm kaszlu. Krople wódki zmieszanej z krwią wylądowały na klawiaturze fortepianu. W gardle paliło.

– Musisz przy niej być – powiedział doktor. – Bo dziewczyna jest taka jak ty, Konradzie. Przypomnij sobie, odkąd chorujesz.

– Odkąd pamiętam.

– I to częściej niż inni! – Olwidzki mówił coraz bardziej gorączkowym głosem. – Choroby do ciebie wracają, jedna za drugą, jakby za wszystkim stała jakaś większa, gorsza przypadłość. Lekarze nie potrafią tego wyleczyć… a mimo to leczą. Tak samo trzeba postąpić z panną Małgosią. Ktoś musi być przy niej, gdy zabraknie jej dziadka.

– Trzeba? Musi? Kto nakazuje? Pan?

– Ty sam. W głębi serca ją kochasz.

Wolański spróbował w tę głębię zajrzeć i dostrzegł tylko ciemność. Nie płonął tam żaden żar. Ognistą wiarę w miłość zgasiła rzeczywistość, w której wszystko było nie tak, jak powinno. Młodzieniec czuł się oszukany, rozczarowany, wypalony.

A jednocześnie oczyszczony.

Kiedy nie patrzył w siebie, widział wszystko wyraźnie: pijanego Olwidzkiego, rozrzucone ubrania, przewrócony kałamarz, pusty papier, nieużywany instrument. To wszystko było prawdziwe i jedyne, pozbawione jakichkolwiek głębi. Wolański przejrzał – liczyły się prawdy, nie poezje. Rozum, nie serce.

– Nie, doktorze. – Pokręcił głową. – Jak można pokochać kogoś, kogo zna się tak krótko?

– Setki poetów potrafią.

– Do diabła z poetami! – Konrad zatrzasnął klawiaturę i zerwał się z taboretu. – Do diabła z Małgosią, do diabła z tymi szlachcicami, do diabła z panem! Nie chcę tego. Nie chcę chorej kobiety, nie chcę chorej Ojczyzny, nie chcę chorego lekarza. Idźcie wszyscy do diabła!

* * *

– Idziemy – powtórzył Sanchez, unosząc w górę świecę.

– Ale po co ja tam jestem potrzebny? – Olwidzki bronił się resztkami sił.

– Będzie mnie pan uwiarygadniał.

Dotarli do końca korytarza i doktor nie mając już wyboru, podjął wspinaczkę po trzeszczących stopniach. Wyprzedzał go własny cień, ogromny i rozedrgany.

– Ale ty będziesz mówił – szepnął jeszcze w dół.

Idący za nim Sanchez machnął tylko ręką, wskazując kierunek marszu.

Schody kończyły się zamkniętymi drzwiami, z których grubymi płatami odchodziła farba. W świetle świecy trudno było jednoznacznie określić ich barwę. Sanchez zapukał. Nikt nie odpowiedział. Olwidzki odwrócił się z westchnieniem ulgi, ale Kreol zastąpił mu drogę, sięgnął do klamki i otworzył drzwi. Do środka weszli razem.

Pan Adam wybrał lokum na strychu z własnej woli. Dwór mieścił już wprawdzie trójkę gości, lecz stary Popielski był gotów oddać poecie w użytkowanie własny gabinet. Adam, doceniając gościnność gospodarza, wymówił się jednak zamiłowaniem do prostoty, chęcią odosobnienia i niejasnymi względami konspiracyjnymi. Naprędce uporządkowano część pomieszczenia, przewietrzono, wyniesiono na górę najpotrzebniejsze sprzęty, w tym ulubiony fotel Olwidzkiego, urządzając tam całkiem wygodne wnętrze.

– Witajcie. Oczekiwałem was od dawna.

Poeta siedział w ciemności na podłodze, bez koszuli, ze skrzyżowanymi nogami. Oczy miał zamknięte, dłonie spoczywały na kolanach, szczupła klatka piersiowa – znaczona blizną po lewej stronie – powoli unosiła się i opadała. Nad jego głową, na filarze, wisiało potężne poroże łosia. W powietrzu unosił się zapach palonych ziół.

Sanchez zrobił krok do przodu. Rogi, oświetlone pełgającym płomykiem świecy, jakby urosły, upodabniając się do rozpostartych skrzydeł. Reszta pomieszczenia wciąż niknęła w mroku. Blade ciało medytującego zdawało się lewitować w ciemności.

– Konieczny będzie rytuał – zaczął Sanchez.

Pan Adam westchnął, podniósł się z podłogi, sięgnął po leżące za nim futro i okrył swoje chude ramiona.

– Czemu sam nie podjąłeś się leczenia? – zapytał spokojnie.

– Tu chyba zaszła pomyłka – próbował włączyć się do rozmowy Olwidzki. – To ja jestem lekarzem.

Adam rzucił mu przelotne spojrzenie.

– Widzę, kim jesteś. I wiem, kim jest on.

– To nie moja ziemia. Nie znam jej duchów. – Sanchez delikatnie odsunął Olwidzkiego i stanął naprzeciw poety.

– Ja znam je zbyt dobrze – odparł Adam. – Myślisz, że nie próbowałem leczyć dziewczyny? Ale poniosłem porażkę. Trudno być wieszczem we własnym kraju.

Sanchez, nie spuszczając wzroku z rozmówcy, ostrożnie schylił się i postawił świeczkę na podłodze.

– Opowiedz mi o tych demonach.

Olwidzki nie słuchał, tylko obserwował, jak cienie dwóch mężczyzn rosną, rozlewają się po ścianach, pochylają ku sobie na belkach stropu, gdzie ni to obejmują się w braterskim uścisku, ni to biorą za bary w śmiertelnym zwarciu. Twarz poety, blada maska z pustymi oczodołami, odcinała się na tle ciemności. Naprzeciw niej wisiały w powietrzu białe oczy i białe zęby Sancheza. Przenikający wszystko wonny dym i poczucie otaczającej ich pustki sprawiły, że Olwidzki poczuł się przez chwilę jak w mrocznym kościele.

Przypomniał sobie tamtą listopadową noc, gdy jako dziecko wymknął się wraz ze starym sługą do cmentarnej kaplicy. Pamiętał płonące ognie, obłoczki pary unoszące się z ust zgromadzonych wieśniaków, guślarza w niedźwiedziej czapie, ten sam dym rysujący nad głowami widmowe kształty. Pamiętał, jak uciekał sam, przez zimną noc, do domu. Widział rozczarowanie w oczach ojca i łzy matki, gdy opowiadał im, gdzie był i co zobaczył pod ciemnym sklepieniem.

Nagły podmuch poruszył płomieniem świecy, dekoracje w teatrze cieni zadrgały. Olwidzki poczuł ciepło na policzku. Przypomniał sobie piekło Santo Domingo – to codzienne i tamto ostatnie. Przez chwilę znów zazdrościł towarzyszom, z których ust i oczu buchały już płomienie, podczas gdy on miał w gardle tylko gorzki dym. Chwila ciemności i wróciło wspomnienie pogańskiego obrzędu – twarz Sancheza okolona pióropuszem, bębny i imiona demonów. I tak jak wtedy, teraz też nie mógł się nadziwić, że obserwuje to wszystko z góry, zamiast leżeć na ziemi, jak jego spalone ciało.

– Zróbcie to razem – powiedział.

Listopad

– Świerzop i dzięcielina – wyjaśnił Adam, widząc ciekawość w oczach Sancheza.

Położył wiązki suszonych ziół obok kotła. Wszystko przygotowali niedaleko dworu, na wzgórzu koło lasu – w miejscu, w którym ostatnio widziano pannę Małgosię. Wspólnie tworzyli malowniczą grupę: Popielski wystrojony jak do kościoła w niedzielę, Adam z rozwianym włosem, w białej koszuli z rozchylonym kołnierzem, Sanchez w przebraniu murzyńskiego kacyka, i sam doktor, z dwiema potężnymi pałkami w dłoniach. Pozostało tylko czekać na zmierzch.

Olwidzki podszedł do Kreola i odciągnął go na bok.

– Doprawdy nie wiem, co mnie wtedy podkusiło, żeby wam podsunąć ten pomysł. Może jednak darujmy sobie? To znaczy, nie chodzi o to, że coś możecie uzyskać, tylko… mimo wszystko to może być… niebezpieczne.

– Oczywiście, panie Olwidzki, że to będzie niebezpieczne. Bardzo niebezpieczne.

Doktor przyjrzał się przyjacielowi. Kolorowa koszula, białe i czerwone symbole wymalowane na twarzy, kogucie pióra sterczące spod opaski – wszystko to nijak nie pasowało do wyblakłego krajobrazu, pustych zoranych pól, sinych mgieł i dymów snujących się nad szykującą się do snu ziemią.

– Ale wiesz, co robisz?

Sanchez wskazał na trzymane przez doktora drewniane pałki.

– Pan się nie martwi. Pana zadaniem będzie tylko walić w bębny. Miarowo, do rytmu. I choćby nie wiem co, nie przestawać.

– Ale…

– Da pan radę. No, już. Zaczynamy.

Sanchez odwrócił się i skinął głową w stronę pana Adama. Ten przeżegnał się, sięgnął za pazuchę, wyjął stamtąd zeszyt w zniszczonych okładkach, przewertował go. Oparł stopę na kamieniu, uniósł rękę i wyrecytował z uczuciem:

Na znak dany przez guślarza

Niechaj każdy drogę znajdzie

Jest napitek, jest wieczerza

Święte dziady, przybywajcie!

Stary Popielski odkrył wieko żeliwnego kotła i zbliżył pochodnię do powierzchni płynu. Buchnęło niebieskim płomieniem, w którym zadrżały otaczające ich drzewa. Mrugnęły ołowiane kałuże, ukryte między tłustymi skibami. Sanchez przykucnął, sięgnął do woreczka z ziarnem i zaczął usypywać na ziemi przed kotłem jakieś figury, mamrocząc pod nosem:

– Papa Legba, otwórz wrota!

Adam przyglądał się temu z wyraźnym dystansem.

– Papa Legba, który jesteś zwierciadłem, otwórz przejście! – powtarzał Kreol.

Poeta rozejrzał się po zgromadzonych. Wytargał ze swojego zeszytu jedną kartkę, zmiął ją i dorzucił do płonącej wódki. Ogień zamigotał. Przed nimi, na polach aż do dworu, nie było widać żywej duszy. W taką noc wszyscy szukali schronienia pod dachem. Senną monotonię falistych linii łamała tylko postawiona na sztorc, zapomniana wiązka słomy. Gość nie w porę: za późno na snopek, za wcześnie na chochoła.

– Przybądź i otwórz przejście!

Płomienie zatańczyły na wietrze. Słomiany wiecheć stał teraz wyraźnie bliżej. Nieforemna, groteskowa kukła chyliła się w stronę zgromadzonych na wzgórzu.

– Papa Legba!

Ktoś go wołał, czegoś chciał, czego szukał, będzie miał. Chochoł runął na ziemię, rozsypując się na tysiące suchych włókien. Spomiędzy nich, z cichym piskiem, rozbiegły się na wszystkie strony małe cienie, jakby myszy.

– Sanchez! – szepnął Olwidzki. – Co wy wyprawiacie?

Kreol podniósł twarz na doktora. W gęstniejącym mroku, oświetlana migoczącym płomieniem, co chwilę zmieniała swoje rysy.

– Jak to co? Voodoo. Z Dziadami…

– Co?!

– Tylko niech pan nie udaje, że nie wie, o co chodzi!

– Ale mieliście leczyć pannę Małgosię…

– Jeszcze pan nie zrozumiał? Nie wystarczy wyleczyć dziewczyny. Choroba nawraca, bo ma swoje źródło w tej ziemi, w polach, lesie, dworze. Musimy zlikwidować przyczynę. Niech pan się bierze do pracy!

Olwidzki posłusznie stanął przy bębnach. Sanchez uniósł ręce i zawołał:

– Captain Debas, przybądź z mocą! Captain Debas, przybądź z radą!

Pan Adam dorzucił do kotła wiązkę ziół. Sypnęło iskrami, ogień zabłysnął feerią barw, zamykając zgromadzonych w wibrującym kręgu. Zapachniało jak na strychu we dworze. Olwidzki nawet nie zauważył, kiedy jego ręce zaczęły wybijać miarowy rytm. Stary Popielski, w kontuszu, z martwym kogutem w dłoni, rozłożył ręce w zgodzie z otrzymanymi instrukcjami i zaczął powoli wirować wokół własnej osi.

– Captain Debas, opuść głębię!

Teraz wy, dusze czyśćcowe

Czyli stare, czyli nowe,

Czyli zagubione w czasie

Na znak krzyża przybywajcie!

Popielski wyciągnął przed siebie rękę z kogutem, drugą ujął się pod bok i ruszył, krokiem poloneza, wokół płonącego kotła. Olwidzki wybijał pałkami rytm na bębnach. Słowa recytowane przez pana Adama pulsowały w tle. Sanchez śpiewał, z rękoma w górze. Ogień kołysał się miarowo.

Bębnienie przeszło w rytm końskiego kłusu. Cała noc dudniła tym dźwiękiem, jakby była jeźdźcem nieufnie okrążającym ich ogień. Doktorowi wydało się, że słyszy parskanie chrapów, dzwonienie uprzęży. Księżyc szabli lśni u boku, a na piersi ryngraf mroku, a na głowie czapka z piórem, a na szyi pętla sznura… Wstrzymał oddech, nasłuchując, i na mgnienie oka zgubił rytm. Ciemność zakotłowała się, spłoszona. Usłyszeli jeszcze cichnące w oddali rżenie, a drzewa i skraj pola znów wyłoniły się z mroku.

Olwidzki spojrzał przepraszająco na Sancheza. Popielski, jak lunatyk, z zamkniętymi oczami, przeparadował między nimi. Kreol skinął głową i zawołał, przekrzykując bębny:

– To nic! Musimy sięgnąć jeszcze głębiej!

Pan Adam wspiął się na swój kamień i machał rękami.

– Ofiara, potrzebna będzie ofiara! – krzyczał. A potem zwrócił się jeszcze w stronę doktora: – Nie przerywaj!

Sanchez rozejrzał się po wzgórzu. Dopadł do Popielskiego i wyrwał mu z ręki zdechłego koguta. Przyjrzał się truchłu z niesmakiem, cisnął w stronę lasu. Wrócił do kotła, sięgnął do kieszonki, wyjął małe, blaszane puzderko, otworzył je i przechylił nad płomieniami. Zamigotały drobne iskierki, zaśmierdziało palonymi włosami.

– Baronie Samedi, przyjmij ofiarę!

Ponad głuchym dudnieniem bębnów rozległ się dźwięk, stokroć głośniejszy, jakby rozdzierane płótno, dźwięk wibrujący, przenikający ciemność i przeszywający ciała. Ogień przygasł, zdławiony, by po chwili rozgorzeć nowym, silniejszym blaskiem.

Adam zachwiał się na swoim kamieniu, ale ustał, niczym pomnik na postumencie. Sanchez upadł na ziemię i stamtąd, wznosząc rękę, wołał do Olwidzkiego:

– Nie przestawaj!

Doktor walił pałkami w bębny, ile sił w rękach, a kocioł buzował ogniem w rytm jego serca. Kątem oka dostrzegł jeszcze Popielskiego, klęczącego na ziemi i szukającego czegoś w zaroślach. Las nad jego głową drżał, pulsował, wierzchołki drzew chyliły się na boki i wracały na miejsce, jakby natura chciała coś z siebie wypluć, urodzić, ale nie miała na to siły lub odwagi.

W końcu, w jednym bolesnym spazmie, czarne pnie poruszyły się i rozstąpiły na boki. W powstałej wyrwie ukazała się ogromna sylwetka. Ciało olbrzyma skrywały szlacheckie szaty, a wysoko nad lasem, tuż obok księżyca, kołysało się dobrze znane Olwidzkiemu wąsate oblicze Rejtana z obrazu. Upiór pochylił się nad zgromadzonymi na wzgórzu i uśmiechnął, odsłaniając kły.

Rękoma, długimi od wschodu po zachód, sięgnął do koszuli na piersi i szarpnął. Rozerwał materiał, uwolnił potężny tors. To nie wystarczyło – szarpał dalej, targając skórę, rwąc mięso, łamiąc kości, aż dotarł do serca, wielkiego i czarnego. Zacisnął je w dłoni, wydarł z piersi gwałtownym ruchem, aż krew trysnęła po nieboskłonie, krzyżując mleczną drogę. Uniósł zdobycz do ust i zatopił w niej zęby i stał, stał pewnie na nogach, choć w piersiach miał tylko pulsującą ranę.

Olwidzki zadzierał głowę, struchlały, lecz bębnił i bębnił, bo wiedział, że musi. Na chwilę tylko zwolnił, bo sił mu brakło w ramionach.

– Nie przestawaj! – usłyszał krzyk Adama.

Obok Rejtana pojawiło się kolejne widmo. Kobieta w ślubnej sukni, z koroną, w welonie, mokra, pokryta wodorostami, oślizgła jak topielica. Sięgnęła do zasłony skrywającej twarz, uniosła ją, ukazując zimne oblicze ryby, lśniące łuskami w świetle księżyca. Zza jej pleców wyskoczył Żyd, Żyd drewniany, w pasiastej koszuli, jak malowany, uderza w cymbały, do taktu, z radością, a te cymbały są z ludzkich kości!

Ramiona doktora omdlewają, bije coraz słabiej, ale gdy tylko wzmocni rytm, nowy upiór wyłania się z lasu. Ogień buzuje. Adam stoi na kamieniu i gorączkowo notuje w swoim zeszycie. Sanchez tarza się po ziemi. Popielski z rozwartymi ramionami biegnie w kierunku zjawy wielkiego husarza dosiadającego koguta. Ręce Olwidzkiego słabną. Jeszcze kilka uderzeń. Jeszcze…

* * *

Konrad próbował nie słuchać, ale kraj błagał go o pieśń. Łomotały bębny, ludzie pokrzykiwali. Na zewnątrz coś huczało, trzaskało, szumiało – młodzieniec miał nadzieję, że to po prostu wiatr, jednak wyobraźnia podsuwała inne obrazy.

Najgorsze były te miarowe uderzenia. Rytm, który domagał się melodii.

W końcu Wolański nie wytrzymał. Zdjął z twarzy poduszkę, odrzucił kołdrę i zerwał się z łóżka z postanowieniem, że odjedzie jeszcze tej nocy. Wyniósłby się wcześniej, gdyby nie zapalenie płuc. Miał dość szaleństwa, które jak zaraza zalęgło się we dworze. Dość pijaństwa Olwidzkiego, dość patriotyzmu Popielskiego, dość podstępów Sancheza i dość półprawd pana Adama. Ubrał się pospiesznie, spakował najważniejsze rzeczy, po czym ruszył przez opustoszałe domostwo. W jednym z okien mignęły mu tańczące na pobliskim wzgórzu ognie.

Ognie i nie tylko.

Konrad cofnął się, podszedł do okna, wyjrzał. Mimo listopadowego chłodu poczuł, jak na czoło występują krople potu. Widział znajome sylwetki czterech mężczyzn, a także inne kształty: chwiejne, na wpół przejrzyste, jakby z dymu.

Jeszcze kilka godzin temu, kiedy Ignacy Popielski po raz ostatni prosił go o udział w rytuale, młody kompozytor najpierw wyśmiał, a następnie potępił pokładanie nadziei w gusłach i zabobonach. Nie wierzył, że pogańskie obrzędy pomogą Małgosi Popielskiej. Nie wierzył, że cokolwiek pomoże.

Teraz jednak widział na własne oczy, jak duchy – polskie i obce – tańczą wśród płomieni.

I słyszał. Dudniły bębny, huczały cymbały. Rytm żywych i rytm umarłych. Prosiły, błagały, nalegały: zagraj. Konradowi zdawało się, że oplatają go niewidzialne więzy – niektóre sztywne i łamliwe jak zboże, inne giętkie i mocne jak pnącza orientalnych roślin. Odszedł od okna, zanim nieznana moc zdołała go omotać.

Pobiegł do stajni. Konie były nerwowe, więc zrezygnował z siodłania. Chciał tylko dojechać do najbliższego miasta, najbliższej wioski, najbliższego kościoła. Wyprowadził zwierzę, które wydawało się spokojniejsze od pozostałych, wskoczył na jego grzbiet, uderzył piętami w boki.

Był już przy bramie, kiedy dopadły go demony. Koń stanął dęba, Konrad runął w błoto. Leżał i nie wstawał, sparaliżowany strachem. Czuł, że jest otoczony.

Nie dostrzegał ich, lecz rozpoznawał po głosie. To były jego demony. Brzmiały jak stuk kopyt, nieludzki krzyk, skrzypienie podłogi, trzask zamykanej klawiatury, szelest gniecionego papieru, i znowu trzask, tym razem ognia. Ich słowa zlewały się w wielogłos, szepczący: twoi bracia krew przelewają, a ty co, krwią tylko plujesz, boś chorowity, słaby nie tylko ciałem, lecz i duchem, ukochaną porzucasz, towarzyszy opuszczasz, jakby byli twoimi nędznymi kompozycjami, które możesz podrzeć i spalić.

Słyszał też inne duchy. Jeden przedrzeźniał Olwidzkiego, bełkocząc o kielichu zdolnym działać cuda i o jakichś głębiach; drugi naśladował błagania Popielskiego, proszę, pomóż jej; trzeci zaś brzmiał zupełnie jak Małgosia – pytał: o czym to?

To nie muzyka, pomyślał Konrad. To tylko rytm.

Dudniły bębny.

Kraj błagał o pieśń.

Wolański wstał. Strzepnął z siebie trochę błota. W końcu ruszył w stronę dworu. Zastanawiał się, czy kierują nim jakieś nienaturalne siły, i dochodził do wniosku, że nie. One jedynie groziły, prosiły, żebrały. O tym, że zawrócił, zdecydowała albo jego własna odwaga, albo szaleństwo, podpowiadające: umiesz tylko grać, więc idź i graj.

Nie popatrzył na wzgórze. Przeszedł pustymi korytarzami, dotarł do swojego pozostawionego w bałaganie pokoju. Otworzył okno, zasiadł przy fortepianie i zadał sobie pytanie, o czym zagra.

I postanowił, że będzie to o dziewczynie, która uważa siebie samą za przyczynę swoich nieszczęść. O dziewczynie, która niszczy wszystko, co stworzy. Która pięknieje z dnia na dzień, by potem zbrzydnąć w mgnieniu oka. I od czasu do czasu zmienia dom w piekło, a bliskich w szaleńców. Zaś pewien chłopak mimo to kocha ją tak mocno, że jest dla niej w stanie zmienić sztukę w rzeczywistość.

Zagrał, a kraj słuchał.

Słuchali Olwidzki, Sanchez, Popielski, pan Adam. Słuchały duchy, drzewa, pola. Słuchali wieśniacy i służba, nie wiedząc, co słyszą. Słuchał dwór, słuchały obrazy, słuchało wszystko. Słuchała też dziewczyna.

Noc umilkła, dudnienie bębnów i cymbałów ustało. Pieśń niosła się nad ziemią. Palce Konrada uderzały w klawisze: wybrzmiewały akordy, stukało staccato, sączyło się legato, terkotało tremolo, snuło się crescendo. Dźwięki pełne sensu i żaru. Wolański grał inaczej niż dotychczas. Unikał repetycji, przeskakiwał z jednego motywu do drugiego. Gdy kończyły mu się pomysły, sięgał pamięcią do swoich nieudanych kompozycji – byle nie przerywać koncertu. Przypominał sobie krótkie chwile uniesienia wywołane czasem spędzonym z Małgosią i późniejsze rozczarowanie: frustrację, gniew, darcie nut na strzępy, a następnie palenie ich ukradkiem w lesie. Miał wrażenie, że gra ponownie każdy takt, który kiedykolwiek stworzył.

Potem poczuł, że pieśń staje się za długa, więc wymyślił zakończenie i zaprezentował je zasłuchanemu światu. Muzyka rozkazywała, kształtowała, naprawiała. Na wzgórzu duchy wracały do miejsca, skąd przyszły. Olwidzki nie patrzył w ogień, lecz w niebo, i cieszył się, że żyje. Sanchez wstawał z ziemi. Popielski padał na kolana, by przepraszać Boga. Pan Adam zamykał zeszyt i chował go za pazuchę.

A podłoga za plecami Wolańskiego skrzypiała w znajomy sposób.

Kiedy wybrzmiał ostatni dźwięk, dziewczęcy głos zapytał:

– O czym to?

Konrad odwrócił się, podszedł do Małgosi i odpowiedział tak, jak zagrał pieśń – bez słów.

* * *

Doktor Michał Olwidzki po raz ostatni rozsiadł się w ulubionym fotelu i spojrzał tęsknie na puste ściany. Potem powiódł wzrokiem po zebranych w pomieszczeniu. Sanchez był tuż obok i pałaszował pieczoną gęś, stary Popielski, pan Adam i Konrad raczyli się tabaką, a Małgosia chodziła wzdłuż stołu, napełniając kielichy miodem i winem. Pogodne uśmiechy na wszystkich twarzach świadczyły o tym, że czas ruszać w drogę.

– Sanchez. – Olwidzki nachylił się do przyjaciela. – Zastanawiam się, czy nie pora skończyć z medycyną. Są inni, którzy lepiej leczą ludzi. – Wskazał na Konrada, który właśnie kichał.

– A czym by się pan zajmował?

– Skoro artyści leczą, może ja zająłbym się sztuką? – Doktor przybrał zadumaną pozę pana Adama. – Choćby układaniem wierszy. To nie może być takie trudne.

– I o czym by pan pisał?

– O tym, com widział i słyszał.

– Niech pan się lepiej zajmie piciem miodu i wina. – Sanchez ruszył po dokładkę pieczonej gęsi.

Chwilę później do Olwidzkiego przysiadł się pan Adam.

– Zdrowie – powiedział, unosząc kielich.

– Tak, zdrowie – mruknął doktor.

Przyglądali się w milczeniu Konradowi i Małgosi.

– Więc jak pan to wytłumaczy, doktorze? – zapytał w końcu poeta.

– Miłość?

– Zdrowie. Zdrowie Małgosi… zdrowie jej dziadka, Konrada, zdrowie nas wszystkich. Widzieliśmy przecież, co działo się na wzgórzu.

– Mam kilka teorii. – Olwidzki upił łyk miodu. – Rozmawiałem po wszystkim z chłopakiem. Mówi, że grał swoje niedokończone kompozycje. Kompozycje, które Małgosia wcześniej słyszała. Znajome melodie przypomniały dziewczynie, kim była, i w ten sposób…

– A duchy? – przerwał Adam. – Czy ta teoria tłumaczy ich odejście?

– Nie – przyznał doktor. – Ale mam też inną.

– Słucham.

– Tylko proszę obiecać, że mnie pan nie wyśmieje.

– Obiecuję, że zachowam się stosownie.

Doktor powiercił się chwilę w fotelu, który nagle zrobił się mniej wygodny.

– Otóż mam teorię, że duchy wcale nie odeszły – powiedział. – I tak samo nie minęła choroba panienki Małgosi.

– Jakże to? Przecież wszyscy tu jesteśmy, miód i wino…

– Tak, tak. – Olwidzki pomachał ręką, jakby odganiał muchy. – Ale może nas wcześniej nie było. Może przyszliśmy dopiero, gdy Konrad nas stworzył swoją muzyką. Nowych, lepszych nas. Zdrową Małgosię, Popielskiego wolnego od tych patriotycznych szaleństw, mnie pozbawionego wątpliwości, czy… – Urwał.

– A co z poprzednimi?

– Panie Adamie, a czy przejmuje się pan pierwszymi, nieudanymi wersjami pańskich wierszy? – Nie czekając na odpowiedź, doktor wzniósł kielich do ostatniego toastu. – Zdrowie.

Wstał, skinął na Sancheza.

Pożegnanie było krótkie i szczere. Olwidzki życzył zakochanym szczęścia, a wszystkim – wolnej Polski. Ciemnoskóry ukłonił się i wyszczerzył zęby.

Chwilę później jechali już traktem na południe. Stukały kopyta, chrupały gruszki, które Sanchez zabrał ze spiżarni. Kraj nucił im cicho, ale oni nie słyszeli.

Ukryte w ziemi duchy mruczały do siebie: patrzcie, diabeł szlachcica prowadzi.

Powieści nominowane do Nagrody Fandomu Polskiego im. Janusza A. Zajdla za rok 2019:

Małe Licho i anioł z kamienia – Marta Kisiel (Wilga)

Oczy uroczne – Marta Kisiel (Uroboros)

Baśń o wężowym sercu, albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli – Radek Rak (Powergraph)

SeeIT – Jagna Rolska (Wydawnictwo Dolnośląskie)

Słowodzicielka – Anna Szumacher (Wydawnictwo Dolnośląskie)

Dzieci burzy – Magdalena Świerczek-Gryboś (Alegoria)

Openminder 1: Koty – Magdalena Świerczek-Gryboś (Sine Qua Non)

Drodzy czytelnicy fantastyki, w niniejszej publikacji zaprezentowaliśmy wszystkie opowiadania nominowane do Nagrody Zajdla za rok 2019.

Laureatów Nagrody wybiorą uczestnicy Opolconu 2020 w Opolu, który odbędzie się w listopadzie, http://opolcon.pl/

Statuetki zostaną wręczone na uroczystej Gali.

Strona Nagrody Fandomu Polskiego im. Janusza A. Zajdla [http://www.zajdel.art.pl/]

Publikacja ta jest wydawnictwem bezpłatnym o charakterze promocyjnym.

Serdecznie dziękujemy autorom i wydawnictwom za zgodę na umieszczenie nominowanych tekstów w niniejszej publikacji.

Wykorzystywanie zamieszczonych utworów w celach komercyjnych jest zabronione.

ISBN: 978-83-66178-40-3

Twórcy Internetowej Antologii Zajdlowej 2018: Marcin Zwierzchowski i Marzena Półgrabia (e-pub i mobi skład w systemie ZECER).